ΝΟΝ PAPER

Αντίπαλες δυνάμεις

Ο σημερινός τίτλος είναι «κλεμμένος» από ένα ποίημα του Τίτου Πατρίκιου που έγραψε μέσα στην πρώτη καραντίνα και περιλαμβάνεται στη συλλογή «Ο δρόμος και πάλι» (Κίχλη, 2020). Λέει λοιπόν ο ποιητής: «Τόση δύναμη έχει η αλήθεια / που μπορεί τελείως να νικάει / ακόμα και το πιο καλοστημένο ψέμα / Τόση δύναμη έχει το ψέμα / που μπορεί να επανέρχεται και να πείθει / παριστάνοντας μια νέα αλήθεια».

Μάλλον πρόκειται για την πιο ποιητική προσέγγιση του ορισμού της μετα-αλήθειας, της προσωπικής και, κατά κανόνα, πλαστής εκδοχής της πραγματικότητας δηλαδή. Της «λέξης της χρονιάς για το 2017», σύμφωνα με το λεξικό της Οξφόρδης. Ο όρος είχε πρωτοεμφανισθεί στις αρχές της δεκαετίας του 1990 αλλά η χρήση του, το 2016, αυξήθηκε κατά 2.000%. Ο λόγος; Ηταν η χρονιά του δημοψηφίσματος για το Brexit και της εκλογικής νίκης του Τραμπ. Να το συνοψίσουμε; Η μετα-αλήθεια, το καλουπωμένο ψέμα που παριστάνει μια νέα αλήθεια, η αποσπασματική εκδοχή της πραγματικότητας που παρουσιάζεται ως ολοκληρωμένη, είναι ένα από τα «εργαλεία» του λαϊκισμού. Της συμπεριφοράς του εντυπωσιασμού δηλαδή, των εύκολων λύσεων, του «τίτλου» αντί της «ιστορίας», του «Πίστευε και μη ερεύνα». Που πλέον δεν αφήνει το αποτύπωμά του μόνο στην πολιτική και την κοινωνία αλλά και στα ατομικά αντανακλαστικά μας.

Να δώσω ένα παράδειγμα. Πριν από λίγα χρόνια, βρεθήκαμε σε μια παρέα με έναν φίλο που συστηνόταν ως πολύ διανοούμενος. Κάποια στιγμή, αναφέρθηκε στην ομήγυρη ο στίχος «Οταν διάβασα την ιστορία σου, το βράδυ είχα πυρετό». Αυτός δηλαδή που έχει γράψει ο Κώστας Μόντης για τον κύπριο αγωνιστή Ευαγόρα Παλληκαρίδη. Ο φίλος, στα μουλωχτά και κάτω από το τραπέζι, γκούγκλαρε τον στίχο. Είδε πρώτο πρώτο το όνομα του νεαρού ήρωα και το μπουμπούνισε. «Στίχος του Παλληκαρίδη». Οταν πήρε την απάντηση «Οχι, στίχος του Μόντη για τον Παλληκαρίδη», ασχολήθηκε με το παγάκι στο ποτό του. Αν ωστόσο δεν τον διόρθωνε κάποιος, αυτή η λάθος πληροφορία είναι πολύ πιθανόν να παγιωνόταν, μέσω Διαδικτύου, και κάποιοι να καμάρωναν τη γνώση τους για τον «ποιητή» Παλληκαρίδη.

Τι ακριβώς όμως είναι ψέμα και τι αλήθεια στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης και του Διαδικτύου; Πώς διασώζεται η διαχωριστική γραμμή σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχούν η εικόνα και η εντύπωση αντικαθιστά την πραγματικότητα; Τελικά, ένα παιδί που κρατά ένα καπέλο πάνω από το κεφάλι του, το βάζει ή το βγάζει; Διαβλέπω μια τάση να καθιερώνεται ως αλήθεια αυτό που πιστεύουν οι πολλοί. Και προβλέπω ότι σε έναν μελλοντικό χρόνο, σημασία δεν θα έχει τι είναι αληθινό αλλά τι μπορεί να πείσει ως αληθινό.

Πριν από λίγες ημέρες είδαμε να κυκλοφορεί μια φωτογραφία του Πάπα Φραγκίσκου με ένα μακρύ, λευκό και με πολύ στυλ μπουφάν. Εγινε αμέσως viral. Γράφτηκαν σχόλια επί σχολίων. Για Πάπα ράπερ, για τον εκμοντερνισμό του Βατικανού και άλλα τέτοια. Η φωτογραφία ήταν βέβαια προϊόν τεχνητής νοημοσύνης. Συγκρότησε όμως θέμα. Με όλες τις παραμέτρους του αληθινού. Κι ας μην ήταν. Εξάλλου, οι αλήθειες είναι πολλές. Ο καθένας μπορεί να έχει και τη δική του. Η πραγματικότητα παραμένει μία.

Μισερές αλήθειες, ολόκληρα ψέματα

Με μισερές αλήθειες και ολόκληρα ψέματα θα πάμε στις εκλογές. Είναι μια τακτική που το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης έχει αναγάγει σε επιστήμη. Και την έχει απεκδύσει από κάθε είδους ηθική αναστολή. Εξάλλου ο μεγαλύτερος ή μάλλον ο πιο δύσκολος εχθρός της αλήθειας δεν είναι το ψέμα αλλά η ακλόνητη πεποίθηση. Κάνουν, για παράδειγμα, αγώνα ενάντια στην ιδιωτικοποίηση του νερού ενώ από πουθενά δεν προκύπτει τέτοιο θέμα.

Το θέμα ωστόσο είναι ότι πρόκειται για μεταδοτική «νόσο». Μισή αλήθεια είναι και το περίφημο σχόλιο του βουλευτή του ΣΥΡΙΖΑ Νάσου Αθανασίου που συνέδεε δήθεν το όνομα του Πρωθυπουργού – και μάλιστα με εντελώς ασύντακτο λόγο – με τον θάνατο παιδιών. Μια κοπτοραπτική στον λόγο του που έβγαζε εντελώς άλλο νόημα.