Παιχνίδια εξουσίας

Ενα διαρκές και εναλλασσόμενο παιχνίδι ρόλων, μια αδυσώπητη μάχη με το εγώ και τον άλλον, μια αναμέτρηση με τις αντοχές και τα όρια και μαζί μια συστηματική υπενθύμιση της επιβολής, της δύναμης και της εξουσίας: αυτές είναι «Οι Δούλες» («Les Bonnes»), το θεατρικό έργο του Ζαν Ζενέ (Jean Genet, 1910-1986), που εδώ και σχεδόν ογδόντα χρόνια αντικατοπτρίζει με τον πιο χαρακτηριστικό και σκληρό τρόπο την άβυσσο ανάμεσα στον εξουσιαστή και τον εξουσιαζόμενο. Μια εναλλαγή αγάπης και μίσους, εξάρτησης και εξόντωσης. Ανέβηκε για πρώτη φορά στο Παρίσι, το 1947, προκαλώντας αντιδράσεις αλλά και έντονο ενδιαφέρον.

Ωστόσο ο Ζενέ δεν έγραψε τις «Δούλες» με στόχο να υπερασπιστεί τους απανταχού υπηρέτες, αλλά για να δείξει πώς μπορεί να νιώθουν κάποιες φορές. Ισως επειδή ο ίδιος είχε ανάγκη να μιλήσει (προσωπικά) για όλους εκείνους που βρίσκονται στο περιθώριο και εκτός παιχνιδιού, ακόμα κι όταν είδε ότι το έργο του, άρα και ο εαυτός του (;) αναγνωρίστηκαν. Νόθο παιδί αγνώστου πατρός, που μεγάλωσε σε αναμορφωτήρια και φυλακές, ο Ζενέ θέλησε να επιβεβαιώσει με τη θέση του απέναντι στα πράγματα ότι μπορείς να γίνεις στη ζωή αυτό που βλέπουν οι άλλοι σ’ εσένα. Μόνον που εκείνος ξεπέρασε, τελικά, τις «προσδοκίες» τους… Το κακό παιδί, που μέσα απ’ τα κείμενά του – μυθιστορήματα, θεατρικά, ποιήματα – προσπάθησε να δώσει βήμα και να δικαιώσει ανώνυμους, περιθωριακούς και αποδιοπομπαίους (φυλακισμένοι, μαύροι, πόρνες, ομοφυλόφιλοι, όπως κι εκείνος), απέκτησε τελικά επωνυμία, φήμη, υπόσταση και υστεροφημία.

Με τις «Δούλες» ο Ζενέ ανέπτυξε την έννοια και τις πτυχές του θεατρικού παιχνιδιού σε όλη του την γκάμα: δύο αδελφές, υπηρέτριες, η Κλερ και η Σολάνζ, αλλάζουν ρόλους, ερμηνεύοντας άλλοτε την Κυρία και άλλοτε την (άλλη) δούλα, σε μια προσπάθεια να σκοτώσουν την Κυρία ή τουλάχιστον την ιδέα και την κυριαρχία της. Πηγή έμπνευσης για τον συγγραφέα στάθηκε ένα πραγματικό περιστατικό: οι αδελφές Παπέν το 1933 στη Γαλλία δολοφόνησαν την κυρία και την κόρη της, και το μόνο που ζήτησαν, όταν τις συνέλαβαν, ήταν να φυλακιστούν μαζί…

Η παράσταση
Ο Γιώργος Σκεύας σκηνοθετεί την παράσταση στο θέατρο Αποθήκη  – στην εξαιρετική μετάφραση του Δημήτρη Δημητριάδη  – και υπογράφει παράλληλα τη σκηνογραφία και τα κοστούμια. Θέλοντας να αναδείξει τις σχέσεις που αναπτύσσονται ανάμεσα στις ηρωίδες του έργου, δίνει προβάδισμα στο συναίσθημα αλλά και τον αισθησιασμό μαζί με έναν υπόγειο ερωτισμό – στοιχεία που έτσι κι αλλιώς εμπεριέχονται στο έργο του Ζενέ. Με τον μεγάλο (ερωτικού περιεχομένου) πίνακα να δεσπόζει στη σκηνή μαζί με όλα τα αντικείμενα (ξυπνητήρι, τηλέφωνο, λουλούδια) που θα «χρειαστούν» στην εξέλιξη της ιστορίας, οι δύο αδελφές εμφανίζονται φορώντας την κλασική στολή της υπηρέτριας – μαύρο φουστάνι με λευκό γιακαδάκι – και ονειρεύονται μακριές τουαλέτες και γούνες. Αφήνει όμως απ’ έξω έναν ηλεκτρισμό που στερεί από την παράσταση τις υψηλές θερμοκρασίες.

Με μια διαρκή εναλλαγή θέσης και ρόλων, η Κλερ της Αμαλίας Καβάλη και η Σολάνζ της Αγγελικής Παπαθεμελή, συνθέτουν ένα ενδιαφέρον δίδυμο. Η πρώτη επενδύει στη νωχέλεια και την αμεσότητα, χάνοντας κάτι από το σκηνικό «παιχνίδι», ενώ η δεύτερη με την αυστηρότητα και την προσήλωσή της αποδεικνύει μια αξιοσημείωτη πληρότητα – για άλλη μια φορά η Παπαθεμελή επιβεβαιώνει την γκάμα και τη στόφα της. Τέλος, για τη σύντομη αλλά περιεκτική εμφάνισή της, η Κυρία της Αλεξάνδρας Σακελλαροπούλου δεν διαλέγει μια σαρωτική είσοδο στη σκηνή. Κινείται περισσότερο με τρόπο βαθιά υπερφίαλο και προσβλητικό, που δεν αφήνει κανένα περιθώριο. Λατρεύει να λυπάται τις «δούλες» και να τους το δείχνει. Μια ερμηνεία που συνδυάζει λεπτότητα και οξύτητα.