Αμερικανικό θέατρο: Σαμ Σέπαρντ

Το αμερικανικό θέατρο έχει μια εξέλιξη που αναδεικνύει μια, πράγματι, συγκινητική αφοσίωση στην παράδοση. Χωρίς αμφιβολία, όπως ήδη σημείωσα σε προηγούμενο κείμενο αυτής της θεατρικής ιστορίας που αφηγούμαι, οφείλει την ύπαρξή του στην αιωνόβια ευρωπαϊκή παράδοση, είναι δηλαδή ένα θέατρο – μετανάστης. Οπως συμβαίνει, όμως, και στην πολιτική και στην κοινωνική εξέλιξη της Αμερικανικής Δημοκρατίας (είναι τελείως διαφορετική η πορεία του Καναδά και της Νότιας Αφρικής), δημιούργησε μέσα στα κενά της παράδοσης της ευρωπαϊκής θεατρικής ιστορίας ένα έξοχο θεατρικό υβρίδιο που, λόγω της αμερικανικής οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος, λόγω του ρόλου που έπαιξε στα ευρωπαϊκά πράγματα κατά τη διάρκεια των δύο μεγάλων πολέμων, κληρονόμησε τα συστατικά της ευρωπαϊκής σκηνής με τη δυναμική του μετανάστη. Μια εξέχουσα μορφή του σύγχρονου αμερικανικού θεάτρου, ο Σαμ Σέπαρντ, μας χάρισε μερικές θεατρικές εμπειρίες τρομακτικές και ηρωικές ενός λαού μεταναστών που ακροβατεί ανάμεσα στις ρίζες και στην ευφορία της Νέας Γης. Το 1984 ο Κάρολος Κουν στο Θέατρο Τέχνης σκηνοθετεί το έργο του Σέπαρντ «Θαμμένο παιδί». Εγραφα τότε στην κριτική μου, με τον τίτλο «Εκταφή και αναψηλάφηση»:

«Θαμμένο παιδί»

«Ο Σέπαρντ θεωρείται η νέα ελπίδα του αμερικανικού θεάτρου από τότε που η μεγάλη παλιά φρουρά αποσύρθηκε και ο Αλμπι σιωπά “ασυστόλως”. Ο Σέπαρντ κατέβηκε στον γεωργημένο αγρό του θεάτρου, που για καιρό παραμένει χέρσος, με όλα τα δοκιμασμένα εργαλεία που του κληροδότησαν οι προλαλήσαντες. Είναι αποφασισμένος να τον γεωργήσει ξανά, να τον κατασκάψει και να βρει τις ακαλλιέργητες ή τις άγνωστες δυνατότητές του. Δικά του εργαλεία, νέα, δεν έχει. Συνδυάζει τα παλιά, σε νέες χρήσεις, σε νέες ποικιλίες. Μέσα του κυκλοφορούν ευδιάκριτα οι μέθοδοι του Ο΄Νιλ, του Τεν. Ουίλιαμς, του Ινγκ, του Μίλερ, του Αντερσεν, του Οντέτς, του Αλμπι. Είναι ένας υποθηκοφύλακας και μαζί ένας ληξίαρχος. Καταγράφει, μεταβιβάζει, κυρώνει και εγγράφει γεννήσεις και θανάτους.

Το “Θαμμένο παιδί” είναι μια απόπειρα να σχεδιαστεί ξανά και για πάντα, τώρα, το υπαρξιακό κτηματολόγιο του αμερικανικού έθνους, όπως πυκνώνεται συμβολικά μέσα σε μια τυπική οικογένεια. Με το πρόσχημα μιας εκταφής μάς καλεί να αναψηλαφήσουμε την ήττα του έθνους. Απλώνει μπροστά μας όλα τα τεκμήρια που του προσεκόμισε το υλικό της εκταφής. Τους Κάμποτ και τους Ταϊρόν του Ο΄Νιλ, την Αμάντα και την Μπλανς του Ουίλιαμς, τον Λένι και τον Τζορτζ του Στάινμπεκ. Καλεί ως μάρτυρες όσους κατοίκισαν το αμερικανικό θέατρο και τον κινηματογράφο, τους ενοίκους του “Γυάλινου κόσμου”, του “Λεωφορείου ο Πόθος”, της “Στάσης λεωφορείου”, του “Ταξιδιού μεγάλης μέρας μες στη νύχτα” και του “Προς κατεδάφισιν”. Τι ένοικοι! Αγαθοί γίγαντες, χωλοί και κυνικοί, φλύαρες θρησκόληπτες και ξέγνοιαστοι καβαλάρηδες. Ο Σέπαρντ αγαπάει αυτά τα τρομαγμένα όντα, τα συγκεντρώνει γύρω από τον νεοσκαφή τάφο, όπου κείται θαμμένο το αμερικανικό όνειρο, και τα εκθέτει στην καταδίκη της συμβιώσεως. Μόνο όσοι νοστάλγησαν αυτά τα όντα μπορούν να τα αναγνωρίσουν ξανά στο έργο του Σέπαρντ. Γιατί ο συγγραφέας αυτός δεν μπορεί να γίνει νοητός, χωρίς τις παραπομπές του στους προκατόχους του.

Το έργο απευθύνεται σε συγγενείς και φίλους, μιλάει για οικεία κακά σε παλιούς γνώριμους. Διαβάζεται ως ξόρκι και ως μνημόσυνο στη μακαριά ενός πεθαμένου έθνους. Το “Θαμμένο παιδί” είναι η ίδια η Αμερική σήμερα, όπως τη νεκρολογούν τα παιδιά της. Παρ’ όλ΄ αυτά, δεν είναι έργο απαισιόδοξο. Υπάρχει μια ελπίδα, μόνο που, αν βγει αληθινή, η Αμερική που θα αναστηθεί από αυτήν θα μας είναι αγνώριστη. Οχι πως θα μας λείψει η παλιά, αλλά δεν θα είναι η διαλεκτική συνέχειά της, θα είναι άλλου ποιού. Η ελπίδα δε θα ανδρωθεί στο χέρσο που αιφνιδίως ξανακάρπισε με την επιστροφή της νέας γενιάς στο ρημαγμένο σπίτι. Θα ανδρωθεί αλλού, από τη γενιά που έστριψε την πλάτη και έριξε πίσω της μαύρη πέτρα. Ο Σέπαρντ, κατά τη γνώμη μου, έγραψε ένα έργο καταγραφής υπαρχόντων. Κάτι σαν διαθήκη μεταθανάτια, όπου νεκροί και κληρονόμοι είναι τα ίδια πρόσωπα, θύτες και θύματα».

«Αγρια Δύση»

Το 1996 ο Τάκης Βουτέρης στο Θέατρο Εξαρχείων ανέβασε την «Αγρια Δύση», σε μια έξοχη μετάφραση της Αννίτας Δεκαβάλλα, και μας χάρισε μια αξέχαστη παράσταση, με εξαίρετο πρωταγωνιστικό δίδυμο τον Στάθη Λιβαθινό και τον Μάνο Βακούση. Σημείωνα στη κριτική μου στα «ΝΕΑ», με τίτλο «Το σύνδρομο της αποτυχίας»: «Το σύγχρονο αμερικανικό δίδυμο του θεάτρου, Σέπαρντ και Μάμετ, έχει ενδιαφέρουσες αναλογίες με το μεταπολεμικό δίδυμο Τεν. Ουίλιαμς και Αρθουρ Μίλερ. Ο Μίλερ και ο Σέπαρντ νοιάζονται να εντάξουν το πρόβλημα των ηρώων τους στην κοινωνική συνθήκη, να ερμηνεύσουν τα ψυχολογικά συμπτώματά τους με όρους κοινωνικούς και οικονομικούς. Ο Τεν. Ουίλιαμς και ο Μάμετ, χωρίς να αγνοούν τα κοινωνικά συμφραζόμενα, εξαίρουν τον ποιητικό ή τον ειρωνικό τρόπο συμπεριφοράς των ηρώων τους. Ως εκ τούτου, τα έργα της ποιητικότερης δυάδας είναι πιο απελπισμένα, γιατί είναι περισσότερο τρωτά. Ο Μίλερ και ο Σέπαρντ γνωρίζουν τους μηχανισμούς της αμερικανικής κοινωνίας, καταγράφουν τα αδιέξοδα των παγιδευμένων ατόμων, περιγράφουν ακόμη και τη συντριβή τους μέσα στις μυλόπετρες, αλλά η τραγωδία είναι ιστορικής τάξεως. Στην άλλη δυάδα γίνεται σχεδόν μοιραία και μεταφυσική.

Η “Αγρια Δύση” του Σέπαρντ είναι ένα έργο το οποίο φαίνεται στην πρώτη προσέγγιση ψυχολογικό δράμα που έχει να κάνει με τα ατομικά αδιέξοδα δύο αδελφών. Σε μια βαθύτερη, όμως, εξέταση είναι μια μελετημένη επανεξέταση κάτω από νέες κοινωνικές συνθήκες ενός πάγιου αμερικανικού προβλήματος. Ο Σέπαρντ θαρρείς και έρχεται να απαντήσει, πενήντα χρόνια μετά, στον Ευγένιο Ο΄Νιλ και στο έργο του “Πέρα από τον ορίζοντα”. Και ο θεατρικός πρόγονος και ο επίγονος εγγράφουν εντός της οικογενειακής εστίας το αμερικανικό δράμα της ματαίωσης, της αποτυχίας, του ανικανοποίητου. Και στα δύο έργα οι συγγραφείς απλώνουν μπροστά μας με έναν πυκνό ρεαλισμό, δηλαδή σε έναν εκρηκτικό πυρήνα, την ιστορία δύο αδελφών που άλλο θέλησαν και άλλο έγιναν. Αν αυτό το σύνδρομο είναι σήμερα όχι μόνο αμερικανικό, αλλά καθολικώς δυτικό (και φοβάμαι παγκόσμιο), είναι γιατί είναι προϊόν μιας συγκεκριμένης κοινωνίας που παράγει παγίως και νομοτελειακά αλλοτρίωση. Στην “Αγρια Δύση” ο Σέπαρντ απομονώνει τα δύο αδέλφια στις δύο άκρες του κοινωνικού σαλούν και τα παρατηρεί ακριβώς τη στιγμή που, με το χέρι στο πιστόλι, καιροφυλακτούν να τραβήξουν, πριν προλάβει ο άλλος να αμυνθεί.

Μέσα σε κάθε Αμερικανό, φαίνεται να λένε όλοι οι μεγάλοι μαστόροι, μυθιστοριογράφοι και δραματουργοί, υπάρχουν, καλύτερα συνυπάρχουν, ο ονειροπόλος, ο ποιητής και ο πραγματιστής, ο εφευρετικός και ο κατακτητής. Στην “Αγρια Δύση” ο ποιητής, ο ονειροπόλος, κρύβει μέσα του έναν καταπιεσμένο αλήτη, έναν φυγάδα, έναν κατακτητή. Και ο αλήτης, ο ατίθασος, ο εξεγερμένος έχει καταχωνιάσει βαθιά του έναν ποιητή. Το ενδιαφέρον με τον Σέπαρντ βρίσκεται στο γεγονός πως, όταν αποκαλύπτεται το παιχνίδι, ο ονειροπόλος της δημιουργίας κουβαλάει μαζί του στην περιπλάνηση την ευαισθησία του και ο κατακτητής φέρνει στη δημιουργία τον κυνικό πραγματικό εαυτό του. Η μονομαχία είναι μέχρις εσχάτων, έως την τελική πτώση, γιατί κανένας δεν αποδέχεται ούτε την εικόνα του ούτε το θαμμένο άλλο είδωλό της. Ο κοινωνικός μηχανισμός που φέρνει τον Σέπαρντ στα νερά του Μίλερ είναι το αμερικανικό σύστημα παραγωγής που, στην περίπτωσή μας, εκπροσωπείται από τον παραγωγό και τον πράκτορα του Χόλιγουντ. Η μητέρα των δύο ηρώων, χωρίς να θέλω να τραβήξω τα πράγματα πέραν του δέοντος ως τον συμβολισμό, είναι τυπική αμερικανική φιγούρα αμήχανης κοινωνίας – μητέρας».