Τρεις νέοι «κάτοικοι» στην αίθουσα του Παρθενώνα

Το ρολόι έδειχνε 18.10 το απόγευμα της Παρασκευής όταν το ειδικό καροτσάκι των συντηρητών του Μουσείου Ακρόπολης πέρασε τη γυάλινη πόρτα της αίθουσας του δεύτερου ορόφου, η οποία είναι αφιερωμένη στον γλυπτό διάκοσμο του Παρθενώνα, δημιουργώντας μια μικρή αναστάτωση στους παρισταμένους. Στάθηκε λίγο πιο πίσω από τον λίθο V της βόρειας πλευράς της ζωφόρου, μέχρι να ολοκληρωθεί η επίσημη τελετή που πραγματοποιούνταν εκείνη την ώρα στην αίθουσα με αφορμή την οριστική επιστροφή τριών θραυσμάτων των Γλυπτών του Παρθενώνα από τα μουσεία του Βατικανού.

Μόλις έδωσε το έναυσμα ο γενικός διευθυντής του μουσείου Νίκος Σταμπολίδης, στις 18.15 μια πτυσσόμενη σκάλα ανοίχτηκε μπροστά ακριβώς από το προκαθορισμένο σημείο. Στην κορυφή της ανέβηκε ο επικεφαλής του εργαστηρίου συντήρησης του μουσείου Κωνσταντίνος Βασιλειάδης. Με μαύρα γάντια στα χέρια του, σταθερές και γρήγορες κινήσεις και τη βοήθεια των συνεργατών του απομάκρυνε το γύψινο εκμαγείο της κεφαλής του σκαφηφόρου, μία κεφαλή διαστάσεων 24×25 εκ., που ανήκε σε ανδρική μορφή, η οποία κουβαλούσε σκάφη γεμάτη γλυκίσματα ως προσφορές προς τη θεά Αθηνά, το εκμαγείο της οποίας βρισκόταν στη συγκεκριμένη θέση από τα εγκαίνια του μουσείου, τον Ιούνιο του 2009. Δύο λεπτά αργότερα, στις 18.15, είχε αντικατασταθεί από το πρωτότυπο γλυπτό από πεντελικό μάρμαρο, βάρους 7,5 κιλών, το οποίο είχε ταξιδέψει μαζί με δύο ακόμη θραύσματα από τον γλυπτό διάκοσμο του μνημείου πριν από περίπου 15 ημέρες από το Βατικανό στην Αθήνα μετά την απόφαση του Πάπα Φραγκίσκου να ανταποκριθεί στην παράκληση του οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου σχετικά με τον επαναπατρισμό τους. Και μέσω δωρεάς προς τον Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Ιερώνυμο επέστρεψε οριστικά στη χώρα μας έπειτα από δύο και πλέον αιώνες τα μαρμάρινα τμήματα που ανήκαν έως πρόσφατα στις συλλογές των Μουσείων του Βατικανού.

Συμβολισμοί
«Πρόκειται για μια χειρονομία με έντονο θρησκευτικό αλλά και πολιτικό συμβολισμό, ο οποίος αντανακλά τη βαθιά ηθική πεποίθηση ότι το ίδιο το χάσκον και ακρωτηριασμένο μνημείο αξιώνει την επιστροφή των αρχιτεκτονικών γλυπτών μελών του, προκειμένου να επανακτήσει την ενιαία και αδιαίρετη φυσική, αισθητική και νοηματική του οντότητα», τόνισε μεταξύ άλλων η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη κατά την τελετή παράδοσης των επαναπατρισθέντων αρχαιοτήτων.

Η μοναδική σωζόμενη κεφαλή σκαφηφόρου σε καλή κατάσταση (σε μια δεύτερη που έχει διασωθεί και βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο έχει καταστραφεί το πρόσωπο) εικάζεται πως υπήρξε θύμα της έκρηξης του Παρθενώνα (1687) που προκλήθηκε από τα κανόνια του Βενετού Μοροζίνι. Στη συνέχεια βρέθηκε στα χέρια του εμπόρου αρχαιοτήτων Φραντσέσκο Αλεσαντρόνι, ο οποίος και το πούλησε το 1803 στον Πάπα, για να καταλήξει στο Μουζέο Γκρεγκοριάνο Ετρούσκο της πόλης του Βατικανού.

Μπορεί για την τοποθέτησή της να απαιτήθηκαν μόλις δύο λεπτά, ωστόσο για να γίνουν όλα με ακρίβεια και ασφάλεια η έμπειρη ομάδα συντηρητών του μουσείου είχε ξεκινήσει την προετοιμασία ήδη από τη στιγμή που ανακοινώθηκε η δωρεά του Πάπα Φραγκίσκου, τον περασμένο Δεκέμβριο. Μετά από ενδελεχή έρευνα έκαναν αλλαγές στα στηρίγματα από ανοξείδωτο ατσάλι πρώτα των αντιγράφων με βάση τις παρατηρήσεις που έκαναν επί των φωτογραφιών που είχαν από το Βατικανό, ώστε να διατηρηθούν σωστά τα ύψη. Και εν συνεχεία, όταν το πρωτότυπο έφτασε στην Αθήνα, προχώρησαν στις τελικές διορθώσεις.

Της Αθηνάς ή της Σελήνης;
Το επόμενο θραύσμα που παρουσιάστηκε είναι το τμήμα της κεφαλής ενός αλόγου, η θέση του οποίου δεν έχει αποσαφηνιστεί. Αν και αρχικά είχε διατυπωθεί η άποψη ότι προέρχεται από το δυτικό αέτωμα και συγκεκριμένα από το τέθριππο στο οποίο επέβαινε η Αθηνά κατά τη διαμάχη της με τον Ποσειδώνα για την προστασία της Αθήνας, μια νέα εκδοχή αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο το εντυπωσιακό κεφάλι να ανήκε στο τέθριππο της Σελήνης από το ανατολικό αέτωμα του μνημείου, στο οποίο έχει απεικονιστεί η γέννηση της Αθηνάς από το κεφάλι του Διός. Καθώς η ταυτότητα του γλυπτού βρίσκεται υπό διερεύνηση, τοποθετήθηκε εν τέλει στο ανατολικό αέτωμα, δίπλα στα δύο αυθεντικά και το ένα γύψινο εκμαγείο των τριών αλόγων της Σελήνης, ώστε οι επιστήμονες αλλά και οι επισκέπτες να μπορούν να το συγκρίνουν, έως ότου οι αρχαιολόγοι καταλήξουν, δεδομένου πως ο γενικός διευθυντής του μουσείου καθηγητής Νίκος Σταμπολίδης έλεγε στα «ΝΕΑ» (φύλλο 24/3) ότι βρίσκεται πολύ κοντά στο να απαντήσει στο επίμαχο ερώτημα, αν και δεν έχει ολοκληρώσει σε ποσοστό 100% τη μελέτη του.

Πριν βρει την οριστική του θέση στη νότια πλευρά της αίθουσας των Γλυπτών του Παρθενώνα και το τρίτο θραύσμα που επεστράφη από το Βατικανό στην Αθήνα, οι καλεσμένοι στάθηκαν μπροστά σε ένα ακόμη επαναπατρισθέν τμήμα, γνωστό ως θραύσμα Φέιγκαν. Πρόκειται για το τμήμα της ανατολικής ζωφόρου – το κάτω άκρο της θεάς Αρτέμιδος – που επεστράφη στην Αθήνα τον Ιανουάριο του 2022 προσωρινά και λίγους μήνες αργότερα οριστικά από το αρχαιολογικό μουσείο Αντονίνο Σαλίνας του Παλέρμο και αποτέλεσε την πρώτη επιστροφή θραύσματος από κράτος προς κράτος, από την Ιταλία προς την Ελλάδα, ανοίγοντας τον δρόμο και για την κίνηση που ολοκληρώθηκε εκ μέρους του Βατικανού. Να σημειώσουμε ότι είχε προηγηθεί ο επαναπατρισμός των άκρων των θαλλοφόρων (ηλικιωμένων ανδρών) της βόρειας ζωφόρου το 2006 από το Ινστιτούτο Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης.

Πίσω στη μετόπη
Εντυπωσιακή ήταν η τοποθέτηση της κεφαλής της γενειοφόρου ανδρικής μορφής από τη μετόπη 16 της νότιας πλευράς, στην οποία αποτυπώνονται σκηνές από την Κενταυρομαχία. Με τη βοήθεια ενός αναβατορίου οι συντηρητές ανέβηκαν στο ύψος που είναι τοποθετημένο το πλαίσιο από πλεξιγκλάς, το οποίο και «υποκαθιστά» τη χαμένη μετόπη, και αφαίρεσαν το γύψινο κεφάλι που εκτίθετο ως τώρα. Αφού το κατέβασαν, ακολούθησε μια δεύτερη ανοδική διαδρομή ως το διάφανο πλαίσιο ώστε το βάρους έξι κιλών κεφάλι να τοποθετηθεί στην οριστική του θέση, υπό τα θερμά χειροκροτήματα των παρευρισκομένων, μεταξύ των οποίων ήταν ο Πρόεδρος της Βουλής Κωνσταντίνος Τασούλας, ο αναπληρωτής γραμματέας του Ποντιφικού Συμβουλίου Αντρέα Παλμιέρι, ο γενικός γραμματέας Πολιτισμού Γιώργος Διδασκάλου, η διευθύντρια των Μουσείων του Βατικανού Μπαρμπάρα Τζάτα, ο πρόεδρος και τα μέλη του διοικητικού συμβουλίου του Μουσείου Ακρόπολης και εκπρόσωποι της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος και του Οικουμενικού Πατριαρχείου.

«Επουλώνονται πληγές και τραύματα»
Ως μια «εκκλησιαστική, πολιτιστική και κοινωνική χειρονομία φιλίας και αλληλεγγύης προς τον λαό της Ελλάδας», που έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς επιβεβαιώνει «ακόμα πιο δυνατά τη φιλία και την πνευματική εγγύτητα μεταξύ των Εκκλησιών μας», χαρακτήρισε την απόφαση του Πάπα μεταξύ άλλων ο γραμματέας του Ποντιφικού Συμβουλίου, επίσκοπος Μπράιαν Φάρελ. Από την πλευρά του ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Ιερώνυμος ανέφερε στην ομιλία του ότι «η πράξη αυτή του Πάπα Φραγκίσκου είναι ιστορικής σημασίας και έχει θετικότατες προεκτάσεις σε πολλαπλά επίπεδα. Πρώτον, αποτελεί απτή απόδειξη των καρπών που παράγονται από την καλλιέργεια των μεταξύ μας αδελφικών σχέσεων ως χριστιανών, με γνώμονα την αλήθεια, την αγάπη, τον αλληλοσεβασμό και την αλληλοκατανόηση. Δεύτερον, δι’ αυτής της πράξης αποκαθίσταται η αλήθεια των πραγμάτων, επουλώνονται πληγές και τραύματα που ανάγονται στο παρελθόν, καθώς επανενώνονται, στο μοναδικό αυτό μνημείο της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, αναπόσπαστα από αυτό μέρη του» και εξέφρασε την ευχή η πρωτοβουλία του Πάπα να βρει και άλλους μιμητές.
«Αυτήν την κλεμμένη και διηρημένη αρμονία του σώματος του Παρθενώνα που ενσωματώνει τις πανανθρώπινες αξίες και συμβολισμούς του ωραίου, του καλού και της ίδιας της αθηναϊκής, περίκλειας δημοκρατίας του 5ου αι. π.Χ., ουσιαστικά της μητέρας των παγκόσμιων αξιών έως και σήμερα, ο Πάπας Φραγκίσκος θέλησε να την αποδώσει πίσω, συμβάλλοντας έτσι σημαντικά στην ολότητα του μνημείου» είπε μεταξύ άλλων ο γενικός διευθυντής του Μουσείου Ακρόπολης, Νίκος Σταμπολίδης, υποδεχόμενος τις επαναπατρισθείσες αρχαιότητες.