Η ώρα των «Νέων Ρεαλιστών»

Aν κάτι σας θυμίζει, έχετε δίκιο. Πρόκειται για μια απάντηση στον μεταμοντερνισμό, ο οποίος γεννήθηκε στα τέλη του 20ού αιώνα στα τμήματα φιλοσοφίας και λογοτεχνίας των γαλλικών πανεπιστημίων και υποστήριζε ότι η αντικειμενική αλήθεια δεν υπάρχει και ότι η πραγματικότητα είτε είναι υποταγμένη στην Εξουσία είτε δημιουργείται από αυτήν. Οι πρώτες συζητήσεις για το νέο ρεύμα είχαν γίνει πάντως τέσσερα χρόνια νωρίτερα, στο πλαίσιο μιας ημερίδας για τον Θεωρησιακό Ρεαλισμό που χρηματοδοτήθηκε από το περιοδικό Collapse και πραγματοποιήθηκε στο Goldsmiths College. Τέσσερις νέοι φιλόσοφοι, ο Ιαν Χάμιλτον Γκραντ, ο Γκρέιαμ Χάρμαν, ο Καντέν Μεγιασού και ο Ρέι Μπράσιερ, βάλθηκαν να θέσουν εκεί τις βάσεις ενός «νέου ρεαλισμού», μιας έννοιας που τότε μόνο χλεύη προκαλούσε στους πανεπιστημιακούς κύκλους.

Για τον 67χρονο Μαουρίτσιο Φεράρις, συγγραφέα του «Μανιφέστου του Νέου Ρεαλισμού», ο στόχος αυτού του φιλοσοφικού ρεύματος είναι η αναζήτηση συγκεκριμένων συναινετικών αληθειών, όπως είναι για παράδειγμα η περιβαλλοντική υποβάθμιση του πλανήτη. Αυτή η αναζήτηση έχει σημασία, καθώς η έλλειψη συμφωνίας γύρω από μια συγκεκριμένη και κοινή πραγματικότητα οδηγεί στην καχυποψία και στην αίσθηση ότι όλα είναι προαποφασισμένα και χαμένα. «Το να λες ότι η αλήθεια δεν υπάρχει είναι σαν να λες ότι ο λύκος έχει κάθε δικαίωμα να φάει το αρνί», τονίζει ο ιταλός φιλόσοφος στην εφημερίδα «El Pais». «Είναι σαν να λες, όπως και στο παραμύθι, ότι το δίκαιο του ισχυρού είναι πάντα το καλύτερο».

O Nέος Ρεαλισμός δίνει έμφαση στα κοινά πράγματα, σε αυτά που μοιραζόμαστε και έναντι των οποίων δεν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις. Ολοι συμφωνούμε, για παράδειγμα, ότι δεν πρέπει να κακομεταχειριζόμαστε τους μεγάλους ανθρώπους. Αυτό δεν σημαίνει ότι η πραγματικότητα είναι κάτι ενιαίο, υπάρχουν πολλές γωνίες από τις οποίες τη βλέπουμε. Σημαίνει όμως ότι σε αυτήν την πραγματικότητα είμαστε όλοι μαζί. Oπως έγραψε ο Μάρκους Γκάμπριελ, «πρέπει να εμβολιαστούμε απέναντι στο πνευματικό δηλητήριο το οποίο μας χωρίζει σε έθνη, φυλές, ηλικιακές ομάδες και κοινωνικές τάξεις που βρίσκονται σε διαρκή ανταγωνισμό».

Οι θέσεις των «νέων ρεαλιστών» ποικίλλουν. Για τον 54χρονο αμερικανό φιλόσοφο Γκρέιαμ Χάρμαν, ας πούμε, ο κόσμος αποτελείται από αντικείμενα. Ολα όσα υπάρχουν δηλαδή σε πραγματικό ή φαντασιακό επίπεδο (από τα κύτταρα μέχρι τον υπολογιστή, την πριγκίπισα Λέια κι εμάς τους ίδιους) μπορούν να ταξινομηθούν ως αντικείμενα και η πραγματικότητα είναι η συμβιωτική σχέση ανάμεσά τους. Την ιδέα αυτή έχει αναπτύξει πρώτη η αμερικανίδα εξελικτική βιολόγος Λιν Μαργκούλις (1938-2011), η οποία περιέγραψε πώς τα είδη εξελίσσονται και συνδυάζονται μέχρι τον μετασχηματισμό τους σε έναν νέο οργανισμό.

Ο 33χρονος ισπανός φιλόσοφος Ερνέστο Κάστρο, που διδάσκει Αισθητική στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης και έχει 143.000 ακολούθους στο YouTube,  είναι πιο γήινος. «Ανήκω σε αυτούς που πιστεύουν ότι στην πολιτική μπορείς να αγκαλιάσεις πολύ και ταυτοχρόνως να σφίξεις πολύ», λέει στην «El Pais». «Οσοι αγκαλιάζουν λίγο σφίγγουν και λίγο. Τα πολιτικά κινήματα αποκτούν δύναμη όταν προτείνουν έναν τρόπο ζωής που δίνει απαντήσεις, εν είδει ιδεολογικού πακέτου, σε όλα τα προβλήματα της ζωής. Ενα από τα μειονεκτήματα των φιλελευθέρων, πριν από τον πολιτισμικό πόλεμο, ήταν ότι υποστήριζαν ένα πολύ συγκεκριμένο δόγμα στο οικονομικό πεδίο, δεν έλεγαν τίποτα όμως για τα υπόλοιπα. Ποιο είναι το φιλελεύθερο μυθιστόρημα; Ποια είναι η φιλελεύθερη μουσική; Η Αριστερά, αντιθέτως, είχε πάντα την τέχνη της, τη λογοτεχνία της, που ήταν ηγεμονική».

To τελευταίο βιβλίο του Κάστρο λέγεται «Περικτιόνη ή περί ελευθερίας», εντάσσεται στην πλατωνική του τριλογία και πραγματεύεται τις διάφορες έννοιες της ελευθερίας από τη σκοπιά του Μάη του ’68: τη θετική ελευθερία (να διαθέτεις τις υλικές προϋποθέσεις για να λειτουργείς), την αρνητική ελευθερία (να κάνεις ό,τι γουστάρεις) και την πολιτική ή «κοσμική» ελευθερία. «Το περιεχόμενο της λέξης εξαρτάται από αυτόν που την αρθρώνει», λέει στην ισπανική εφημερίδα. «Το παράδοξο είναι ότι όσο πιο ελεύθερος αισθάνεται κανείς, τόσο περισσότερο υποδουλωμένος είναι στις επιθυμίες του και τις ορέξεις του. Από τη μια πλευρά υπάρχουν αυτοί που η κοινωνική τους θέση δεν τους εμπόδισε ποτέ να ικανοποιήσουν αυτές τις ορέξεις. Κι από την άλλη, ένας δούλος που δεν ονειρεύτηκε ποτέ την ελευθερία μπορεί υποκειμενικά να αισθάνεται πολύ ελεύθερος. Η ελευθερία εκδηλώνεται αρνητικά όταν την επιθυμείς και την αναζητάς. Οταν την έχεις και μπορείς, για παράδειγμα, να ψηφίζεις κάθε τέσσερα χρόνια, σου φαίνεται κάτι κοινότοπο. Εχουν πεθάνει άνθρωποι όμως γι’ αυτήν και σε ορισμένες χώρες εξακολουθούν να αγωνίζονται με στόχο την πραγματοποίηση εκλογών».

Mάρκους Γκάμπριελ (1980 – )
Η πιο βλακώδης ιδέα
Ο Χέγκελ έλεγε ότι η φιλοσοφία είναι η αντανάκλαση της εποχής της αποτυπωμένη σε σκέψεις. «Η στροφή στον ρεαλισμό αποτελεί μια φιλοσοφική απάντηση στην εποχή της μετα-αλήθειας, του μετατραμπισμού και της ανοησίας», λέει στην «El Pais» ο Γκάμπριελ, που στα 12 χρόνια του είχε ήδη διαβάσει την «Κριτική του Καθαρού Λόγου» και θεωρείται ένας από τους πιο επιδραστικούς στοχαστές της εποχής μας. Κατά την άποψή του, ο ισχυρισμός ότι η επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος μπορεί να αντικαταστήσει την ηθική πρόοδο είναι η πιο βλακώδης ιδέα όλων των εποχών. «Οι τεχνολογικοί και επιστημονικοί όμιλοι πρέπει να συνεργαστούν με τις κοινωνικές και πολιτικές ομάδες που διαχειρίζονται τα κοινά προκειμένου να συνδιαμορφώσουν μια κοινή ηθική πρόοδο», σημειώνει. Και δίνει ο ίδιος το παράδειγμα: ως ακαδημαϊκός διευθυντής του New Institute του Αμβούργου, ερευνά μαζί με εταιρείες όπως η Telekom και η Deloitte πώς μπορεί να εξασφαλιστεί μια ηθική συμπεριφορά της τεχνητής νοημοσύνης.