Η μεγάλη επιστροφή από το Βατικανό

Τις προηγούμενες ημέρες μόλις οι φύλακες του Μουσείου Ακρόπολης αποχαιρετούσαν και τον τελευταίο επισκέπτη γνώριζαν ότι η αίθουσα των Γλυπτών του Παρθενώνα δεν θα έμενε για πολλή ώρα ακόμη άδεια. Λίγα λεπτά αργότερα οι συντηρητές του μουσείου θα εμφανίζονταν με ένα καροτσάκι εργασίας πάνω στο οποίο θα είχαν προσεκτικά τοποθετημένα και τυλιγμένα σε μαλακά υφάσματα τους νέους «ενοίκους» του μουσείου. Πρόκειται για τα τρία θραύσματα του γλυπτού διακόσμου του Παρθενώνα που επεστράφησαν οριστικά με πρωτοβουλία του Πάπα Φραγκίσκου από τα Μουσεία του Βατικανού στην Ελλάδα: Μία κεφαλή διαστάσεων 24Χ25 εκ., από τη χαμένη λίθο V της βόρειας ζωφόρου, που ανήκε σε ανδρική μορφή, η οποία κουβαλούσε σκάφη γεμάτη γλυκίσματα ως προσφορές προς τη θεά Αθηνά. Εικάζεται πως υπήρξε θύμα της έκρηξης του Παρθενώνα (1687) που προκλήθηκε από τα κανόνια του Ενετού Μοροζίνι. Στη συνέχεια βρέθηκε στα χέρια του εμπόρου αρχαιοτήτων Φραντσέσκο Αλεσαντρόνι, ο οποίος και την πούλησε το 1803 στον Πάπα, για να καταλήξει στο Μουζέο Γκρεγκοριάνο Ετρούσκο της πόλης του Βατικανού. Ενα δεύτερο παρθενώνειο θραύσμα από την ίδια συλλογή απεικονίζει το κεφάλι ενός γενειοφόρου άνδρα από τη μετόπη 16 της νότιας πλευράς, στην οποία αποτυπώνονται σκηνές από την Κενταυρομαχία. Το τρίτο είναι τμήμα της κεφαλής ενός αλόγου, με τους επιστήμονες να εξετάζουν δύο ενδεχόμενα: Είτε να προέρχεται από το τέθριππο της Αθηνάς κατά τη διαμάχη της με τον Ποσειδώνα για τη διεκδίκηση της προστασίας της Αττικής, όπως αυτή έχει αποτυπωθεί στο δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα. Είτε από το άρμα της Σελήνης του ανατολικού αετώματος, όπου απεικονίζεται η γέννηση της πολιούχου θεάς της Αθήνας.

Αλλοτε στη βόρεια ζωφόρο όπου ανήκει η κεφαλή του σκαφηφόρου – η μοναδική σωζόμενη σε καλή κατάσταση, καθώς μιας δεύτερης που έχει διασωθεί και βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο έχει καταστραφεί το πρόσωπο – και άλλοτε στη μετόπη 16 της νότιας πλευράς συντηρητές και αρχαιολόγοι έκαναν μετρήσεις. Αφαιρούσαν τα υπάρχοντα εκμαγεία. Δοκίμαζαν να τοποθετήσουν τα αυθεντικά γλυπτά στη θέση τους. Εκτιμούσαν τα προβλήματα που προέκυπταν και αναζητούσαν λύσεις, ώστε να είναι όλα έτοιμα, απόψε στις 17.30, οπότε και επισήμως θα τοποθετηθούν στις οριστικές τους θέσεις με την ελπίδα να λειτουργήσουν ως προάγγελοι για τον επαναπατρισμό τόσο του κυρίως όγκου των Γλυπτών που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο όσο και εκείνων που είναι διάσπαρτα σε διάφορα μουσεία της Ευρώπης.

«ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΚΡΙΒΕΙΑ». «Πρόκειται για μια διαδικασία που απαιτεί τεράστια προετοιμασία. Πρέπει να προηγηθεί μελέτη και η κάθε κίνηση να γίνεται με χειρουργική ακρίβεια» εξηγεί στα «ΝΕΑ» ο γενικός διευθυντής του Μουσείου Ακρόπολης, καθηγητής Νίκος Σταμπολίδης, που επιβλέπει την όλη διαδικασία μαζί με τον επικεφαλής του εργαστηρίου συντήρησης του μουσείου, Κώστα Βασιλειάδη και την ομάδα του. Τα εκμαγεία έχουν συνήθως πολύ μικρό βάθος, όσο αντιστοιχεί στην αποτύπωση των ανάγλυφων μορφών, και μπορεί να κυμαίνεται μεταξύ 13 και 14 εκατοστών. Η συγκεκριμένη διάσταση του αυθεντικού γλυπτού είναι πολύ μεγαλύτερη, δεδομένου ότι το πάχος μιας λίθου της ζωφόρου φτάνει και τα 64 εκατοστά. Θα πρέπει, λοιπόν, να βρεθεί τρόπος ώστε το αυθεντικό γλυπτό να συνυπάρξει τόσο με το εκμαγείο που βρίσκεται δίπλα του, και μάλιστα κατά τέτοιο τρόπο ώστε να υπάρξει αγαστή συμφωνία, όσο και με τη μετρική επιφάνεια των υπολοίπων πλακών της ζωφόρου. Για να επιτευχθεί αυτό χωρίς να γίνουν μεγάλες επεμβάσεις, πρέπει να φροντίσουν να προσαρμόσουν τις οπές ανάρτησης και τα στηρίγματα από τιτάνιο κατά τέτοιον τρόπο ώστε και το γλυπτό να είναι ασφαλές – διότι το βάρος των μαρμάρινων αυθεντικών μελών είναι πολύ μεγαλύτερο από εκείνο των γύψινων εκμαγείων – και αισθητικά άρτιο.

Οι δοκιμές στον τελευταίο όροφο του Μουσείου Ακρόπολης ξεκίνησαν λίγες μόλις μέρες μετά την άφιξη των τριών θραυσμάτων από το Βατικανό, πριν από περίπου 15 ημέρες. Οι πρώτες κινήσεις των έμπειρων συντηρητών ήταν να τα καθαρίσουν, όπως επιβάλλει το πρωτόκολλο, μετά την άφιξή τους στην Αθήνα και να τα εξετάσουν. Το πόρισμα ήταν πως βρίσκονται σε πολύ καλή κατάσταση διατήρησης, κάτι που ήταν εν πολλοίς αναμενόμενο, καθώς μέχρι τον επαναπατρισμό τους ήταν εκτεθειμένα σε ιδιαιτέρως προβεβλημένη θέση στα Μουσεία του Βατικανού.

ΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑ ΤΟΥ ΑΛΟΓΟΥ. Οι τελευταίες πρόβες γίνονταν ως αργά το απόγευμα της Τετάρτης ώστε να είναι όλα έτοιμα για την αποψινή τελετή. Ωστόσο μέχρι την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές ο γενικός διευθυντής του Μουσείου Ακρόπολης δεν είχε καταλήξει οριστικά στον τρόπο παρουσίασης της κεφαλής του αλόγου που ανήκει στα αετώματα του Παρθενώνα. Κι αυτό διότι δεν είναι η βέβαιη η θέση του: προέρχεται όπως πιστεύουν ορισμένοι αρχαιολόγοι από το τέθριππο της Αθηνάς του δυτικού αετώματος ή είναι το τέταρτο από τα άλογα που έσερναν το άρμα της Σελήνης στο ανατολικό; Το αναπάντητο αυτό ερώτημα είναι που δεν του είχε επιτρέψει ως την ώρα που μιλούσαμε να μας αποκαλύψει αν τελικά θα δούμε απόψε την κεφαλή του αλόγου σε μια προθήκη ή σε κάποιον άλλο χώρο της αίθουσας (πιθανόν και σε κάποιο από τα δύο αετώματα) που θα επιτρέπει στους αρχαιολόγους να προβούν σε συγκρίσεις. Ο ίδιος, αν και βρίσκεται πολύ κοντά στο να απαντήσει στο επίμαχο ερώτημα, δεν αποκαλύπτει τη θέση του, καθώς δεν έχει ολοκληρώσει, όπως λέει, σε ποσοστό 100% τη μελέτη του. Οταν ξεκαθαριστεί η ταυτότητα του θραύσματος θα αποδοθεί τελικώς και στη σωστή του θέση.

Να υπενθυμίσουμε ότι ο επαναπατρισμός των τριών θραυσμάτων αποτελεί «δωρεά» του Παπά Φραγκίσκου προς τον Αρχιεπίσκοπο Ιερώνυμο, μετά από παράκληση του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου.