Σύγχρονο αμερικάνικο θέατρο Α΄

Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 είχαμε τη γνωριμία μας με το σύγχρονο αμερικάνικο θέατρο. Μετά την κυριαρχία στις αμερικανικές σκηνές του Τένεσι Ουίλιαμς και του Αρθουρ Μίλερ και μιας σειράς σημαντικών συγγραφέων που δραματοποίησαν την οικονομική κρίση και τη γενικότερη κρίση ηθικών αξιών των κατοίκων του Νέου Κόσμου, το σύγχρονό μας αμερικάνικο θέατρο έβαλε βαθιά το νυστέρι της διάγνωσης της νέας παθολογίας των πέραν του Ατλαντικού συνανθρώπων.

Ο νέος μας γνώριμος είναι ο Ντέιβιντ Μάμετ. Το 1985 ανέβηκε στη ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΣΚΗΝΗ του Αντώνη Αντωνίου το έργο του «Το σεξ το επιούσιον», ένας έξοχος τίτλος του μεταφραστή, αείμνηστου φίλου Παύλου Μάτεσι. Συμπρωταγωνιστούσαν ο Γιάννης Μπέζος, η Χριστίνα Σιμοπούλου και η Λόισκα Αβαγιανού. Εγραφα στην κριτική μου τότε, με τίτλο «Λεξουσία»: «Υστερα από την αγγλική άνθιση της δεκαετίας του ’60 ως συνέχεια έρχεται η νέα αμερικανική σοδειά. Πρόπερσι ο Κουν μας παρουσίασε στον Σέπαρντ σε μετάφραση Μάτεσι. Φέτος ο Μάτεσις και πάλι μας εισάγει στον έξοχο μουσικό λεκτικό κόσμο του Μάμετ. Ο συγγραφέας αυτός, είμαι βέβαιος, θα αγαπηθεί στην Ελλάδα και σύντομα θα δούμε κι άλλα έργα του. Είναι 37 χρόνων και ήδη έχει γράψει 15 έργα σε 15 χρόνια.

«Το σεξ το επιούσιον»

Σήμερα θα μείνω στη γοητεία που ασκεί το “Σεξ το επιούσιον”. Πριν, όμως, προχωρήσω, πρέπει να εξηγήσω σαφώς ότι οι εκτιμήσεις μου αναφέρονται στη μετάφραση που παίζεται και η μετάφραση του Μάτεσι αγγίζει σχεδόν τα όρια του πρωτότυπου έργου. Εξάλλου, δεν γίνεται αλλιώς, ο Μάμετ, σε αυτό το έργο τουλάχιστον, δεν έχει άλλο θέμα από τη γλώσσα. Η υπόθεση του έργου του είναι σχεδόν ανύπαρκτη, ούτε να την αφηγηθείς δεν μπορείς, εξαντλείται στην περίληψη του θέματος: “Μικροί αγώνες και μεγάλες αγωνίες για να εξασφαλιστεί από τον μέσο Αμερικανό το δικαιούμενο μέσο σεξουαλικό μεροκάματο…”. Αυτό είναι όλο. Η γραφή, η θεατρική, η δομή και η έκθεση του θέματος δεν πρωτοτυπεί. Ακολουθεί παλιά, δοκιμασμένη τεχνική, τη συγκοπτόμενη κινηματογραφική. Οι χώροι πολλοί και οικείοι – το μπαρ, η κρεβατοκάμαρα, το σαλόνι, ο δρόμος, το γραφείο – οι χώροι της καθημερινής αλλοτρίωσης. Πού είναι, λοιπόν, θα πει κανείς η νέα αίσθηση που φέρνει ο Μάμετ; Είναι η γλώσσα: το πεδίο που πάντα κερδήθηκε η μάχη των καλών συγγραφέων. Ενα θέμα, μικρό ή μεγάλο, δάνειο ή κατασκευασμένο, δεν μπορεί να κινηθεί, να δράσει, χωρίς δραστική, κινητήρια γλώσσα. Υπάρχουν γλώσσες που παγώνουν θαυμάσια θέματα και γλώσσες που φανερώνουν ανύπαρκτα θέματα. Τι είναι το θέμα του Μάμετ; Κουβεντολόι για το σεξ, ναι, ένα κουβεντολόι, μια σοφά επιλεγμένη μουσική της καθημερινής λεξιλαγνείας, λεξιπορνείας και λεξικανοποιήσεως. Το όνειρο, η προετοιμασία, η αναμονή, η φαντασίωση, η πλήρωση, η έκπτωση, η στέρηση, η απελπισία, η προδοσία, η απάτη, η ψευδαίσθηση του σεξ, φαίνεται να πιστεύει ο Μάμετ, συντελείται μόνο μέσα στο μυαλό και στη γλώσσα των ανθρώπων. Ο άνθρωπος, όταν δραπέτευσε από το ζωικό βασίλειο και κατασκεύασε τη ζούγκλα της γλώσσας του έφτιαξε το νέο του βασίλειο με σύμβολα, με σημασίες, με ηχητικές δομές, με μεταφορές ή ειρωνείες. Κρύφτηκε πίσω από τις λόχμες, τις σκιές των λέξεων, βρήκε λεκτικά κρησφύγετα και ορμητήρια. Αντί για τα φτερά, τα νύχια και την ουρά, το γρύλισμα και το κελάιδισμα, όταν συναντώνται ή επιθυμούνται τα φύλα, τώρα έχουν λέξεις και μετωνυμίες. Το σημαντικό είναι πως τους “ήρωές” του, ενώ είναι τυπικοί Αμερικανοί, θα τους συναντήσεις σε όλη την υφήλιο, χωρίς να κουραστείς ψάχνοντας.

Και πάνω σε αυτή τη διαπίστωση, πατώντας σταθερά, ο Μάτεσις κέντησε την πιο δημιουργική του, κατά τη γνώμη μου, μετάφραση. Τι λέω; Μετάπλαση. Εχω την εντύπωση πως δεν υπάρχει ούτε αράδα του έργου που να μη χρειάστηκε να καταφύγει στη νεοελληνική αντιστοιχία. Πρόκειται κυριολεκτικά για ένα μεταφραστικό οργασμό. Πάντως, μόνο έτσι δικαιώνεται σκηνικά αυτό το έργο. Και ευτύχησε στη σκηνική του μορφή. Ο Αντώνης Αντωνίου κατανόησε πως το έργο αυτό δεν έχει χαρακτήρες, έχει τύπους κωδικούς της κοινόχρησης σεξολεξιλαγνείας. Οι δύο άντρες και οι δύο γυναίκες καλύπτουν χοντρικά την γκάμα από τη στέρηση ως τη φαντασίωση. Το έργο πρέπει να στηριχτεί (και στηρίχτηκε) στη ροή του λόγου. Ο λόγος, επιθετικός, αμυντικός, παραιτημένος, θρασύς, απελπισμένος, είναι η δράση είναι η δράση και το περιεχόμενο του έργου».

«Αμερικάνικος Βούβαλος»

Οκτώ χρόνια αργότερα, το 1993, ο μακαρίτης σκηνοθέτης Τάσος Μπαντής στο Θέατρο ΕΜΠΡΟΣ, δίδαξε το σπουδαίο έργο του Μάμετ «Αμερικάνικος Βούβαλος», κείμενο που θριάμβευσε στην αμερικανική και ευρωπαϊκή σκηνή. Πρωταγωνιστούσαν ο Δημήτρης Καταλειφός, ο Γιώργος Κέντρος και ο Δημήτρης Τάρλοου. Σημείωνα στην κριτική μου στα «ΝΕΑ», με τίτλο «Η μεταφυσική του φυσικού»: «Στον “Αμερικάνικο Βούβαλο”, που με περισσή φροντίδα ανέβασε ο θίασος ΜΟΡΦΕΣ στο παλιό τυπογραφείο του ΕΜΠΡΟΣ, η ιστορία είναι γνωστή από εκατοντάδες αμερικάνικα έργα του θεάτρου και του σινεμά. Η τραγωδία της αποτυχίας. Από την “Τορτίλα φλατ” του Στάινμπεκ ως τα έργα του Ντος Πάσος και του Φόκνερ και από τις ταινίες του Γουάιλερ ως τον Φορντ και τον Μάνκιεβιτς, τον Κόπολα και τον Γούντι Αλεν, θα συναντήσουμε αυτή τη νεύρωση της επιτυχίας που καταλήγει σε ναυάγια ματαίωσης, συχνά ως το φόνο.

Το έργο του Μάμετ είναι μακρύ και πληκτικό από μια στιγμή και πέρα (την πλήξη τη θεωρώ επιτυχές τέχνασμα του συγγραφέα για να συλληφθεί ο χρόνος των γεγονότων στην αιωνιότητα της καθημερινότητας) και έχει για θέμα την ονειροπόληση και τον λεπτομερή σχεδιασμό μιας ληστείας έως την παραίτηση και την προσγείωση σε μια πραγματικότητα ζοφερή που φορτίζει τις ενοχές και με το βάρος ενός τυχαίου, αλλά βίαιου φόνου. Πρέπει να πω ότι η γραφή του Μάμετ οφείλει κυριολεκτικώς τα πάντα στον Αρθουρ Μίλερ του “Ψηλά από τη γέφυρα” και του “Εμποράκου”, αλλά ιδιαίτερα στο αξεπέραστο διήγημα “Οι φονιάδες” του Χεμινγουέι. Αφήνω που στο τελευταίο οφείλει και τον πυρήνα της υπόθεσης: δύο πληρωμένοι δολοφόνοι σχεδιάζουν την επιχείρηση και, πίνοντας στο μπαρ, δεν φτάνουν ποτέ στον σκοπό τους.

Αυτού του είδους η γραφή έχει βρει στην Ελλάδα μετά το ’70 άξιους τεχνίτες και αναφέρω ενδεικτικά μερικά έργα καλύτερα, κατά τη γνώμη μου (και γι’ αυτό άξια να απασχολήσουν τις ΜΟΡΦΕΣ): η “Συναναστροφή” της Αναγνωστάκη, το “Μάνα, μητέρα, μαμά” του Διαλεγμένου, οι “Θεατές” του Ποντίκα και, ιδίως, οι “Εκτελεστές” του Σκούρτη. Τα έργα αυτά, για να παιχθούν, θέλουν ηθοποιούς της γνωστής σχολής της φυσικής αναπαράστασης, της αποτύπωσης του χρόνου και της κίνησης της αδρής πραγματικότητας. Αμερικάνικο ρυθμό και αμερικάνικα πλάνα. Ετσι προχώρησε ο κ. Μπαντής, διδάσκοντας τους τρεις ηθοποιούς του στο έργο του Μάμετ. Ο χρόνος του φυσικού ωρολογίου και η οικεία συμπεριφορά. Κανένα υποκριτικό μετείκασμα, καμία απογείωση, κανένας ποιητικός ακροβατισμός. Η γνωστή ηλίθια “ποίηση” της καθημερινότητας. Σε αυτά συνέτειναν η μετάφραση των Τάρλοου – Μπαντή, ωμή, ρηχή, όπως οι άνθρωποι, υπαινικτική, συγκεκριμένη, ελλειπτική. Νατουραλισμός – βρικόλακας».