«Είναι κακιά η χώρα»

Το σύνθημα «δεν ήταν κακιά η ώρα, είναι κακιά η χώρα» που ακούστηκε στους δρόμους και στα κοινωνικά δίκτυα στον απόηχο της σιδηροδρομικής τραγωδίας της 28ης Φεβρουαρίου, ήταν, δεδομένων των συνθηκών, απολύτως δικαιολογημένο. Την ίδια στιγμή, ίσως εκφράζει μια απαξίωση που δεν μας οδηγεί εκεί όπου θέλουμε να πάμε: σε μια καλύτερα οργανωμένη κοινωνία με αξιοκρατία και λογοδοσία. Αντιθέτως, φαίνεται σαν μια αφ’ υψηλού και ταυτοχρόνως μίζερη απόρριψη που συμπυκνώνει την αρνητικότητά μας απέναντι στον τόπο που έλαχε να είναι η πατρίδα μας. Αυτή η απαξίωση είναι η πίσω όψη του εθνικισμού και των συλλογικών ψευδαισθήσεων για τον ελληνικό εξαιρετισμό.

Με λίγα λόγια, το σύνθημα και το σχετικό συναίσθημα μπορούν να αποβούν αντιπαραγωγικά· να μας ακινητοποιήσουν σ’ ένα τέλμα. Ιδιαίτερα όταν τα εκφράζουν νεαρά άτομα τα οποία θα κληθούν να διορθώσουν ό,τι πηγαίνει τόσο στραβά στη χώρα μας: φοβάμαι ότι διαιωνίζουμε από γενιά σε γενιά την απέχθεια του εαυτού, τη μεμψιμοιρία, το αίσθημα της ανημπόριας και της ματαιότητας. Αν πιστεύουμε ότι η χώρα είναι «κακιά», είμαστε επιρρεπείς στην ηττοπάθεια· στις εκδηλώσεις του εμφυλίου πολέμου – με αποτέλεσμα όχι μόνο να μην προσπαθούμε αρκετά, όχι μόνο να μην ενδιαφερόμαστε αρκετά, αλλά και να γινόμαστε καταστροφικοί, βάνδαλοι κυριολεκτικά και μεταφορικά. Κάπως έτσι εξηγείται γιατί στην Ελλάδα πολλοί άνθρωποι, ίσως οι περισσότεροι, δεν κάνουν σωστά τη δουλειά τους· γιατί νιώθουν αποκομμένοι από το κράτος -το οποίο ταυτίζουν με την εκάστοτε κυβέρνηση: ούτε αυτή η παρεξήγηση είναι εντελώς αδικαιολόγητη- κι αποξενωμένοι από την ίδια τους την εργασία, την οποία συχνά αντιμετωπίζουν σαν αγγαρεία ή σαν μια γέφυρα προς τη σύνταξη.

Δυστυχήματα συμβαίνουν και σε χώρες καλύτερα οργανωμένες από τη δική μας: όχι ότι αυτό μας παρηγορεί· δεν μας παρηγορεί. Το ότι ο θάνατος παραμονεύει παντού δεν μπορεί να απενοχοποιήσει την οκνηρία και την εγκληματική αμέλεια του κρατικού μηχανισμού και των εμπλεκόμενων ατόμων. Αλλά η θλιβερή κατάσταση των υποδομών -μαζί με το πλήθος των ποικίλων θλιβερών καταστάσεων που γίνονται πηγές δυστυχίας- δεν καθιστά μια χώρα «κακιά», ούτε αυτή η κακότητα βρίσκεται έξω και πάνω από μας τους ίδιους. Νομίζω λοιπόν ότι ως προς το εν λόγω σύνθημα τίθενται τέσσερα προβλήματα -τουλάχιστον τέσσερα: Πρώτον, ξεστομίζοντας κάτι τέτοιο, αφαιρούμε τον εαυτό μας από τον κύκλο των ευθυνών· κι όμως, η ελληνική πραγματικότητα ήταν και παραμένει ένα χωνευτήρι, το οποίο, αν δεν αντισταθείς, σε αφομοιώνει· σου προσδίδει τα χαρακτηριστικά του Καραγκιόζη. Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αντιστέκονται, διότι δεν μαθαίνουν ούτε ότι οφείλουν να αντιστέκονται, ούτε πώς να αντιστέκονται. Δεύτερον, παρά τις συμφορές -που δεν είναι λίγες- η Ελλάδα έχει κάνει κάποια βήματα· τσούκου-τσούκου· δεν μπορεί να θεωρηθεί «κακιά χώρα» ούτε ως προς τις γενικές της αξίες, ούτε ως προς την εσωτερική ή εξωτερική της πολιτική. Έχουμε την ακαταμάχητη τάση να δυσφημούμε την ίδια μας τη χώρα εντός και εκτός, και αντί να επανορθώνουμε τις ρωγμές, επιδεινώνουμε ένα χρονίως προβληματικό σύνολο συνθηκών, διακινδυνεύοντας τη θέση μας στην Ευρώπη και στον πολιτισμένο κόσμο. Σημειώνω εδώ ότι την περασμένη εβδομάδα κατέφτασε στην Αθήνα κλιμάκιο από ευρωπαϊκά κόμματα για να εξετάσει «αν στην Ελλάδα εφαρμόζονται οι ευρωπαϊκές αξίες»: μού φαίνεται αρκετά φαιδρό και γίνεται ακόμα φαιδρότερο αν λάβουμε υπόψη ποια πρόσωπα συμμετείχαν σ’ αυτή την «ευρωπαϊκή» αποστολή εκπολιτισμού των ιθαγενών. Ευτυχώς που κάποιοι φωστήρες ευρωβουλευτές θα αποκαλύψουν τα βίτσια μας -στα οποία δυστυχώς τα εν λόγω άτομα δεν συγκαταλέγουν εκείνα που προκαλούν τις τραγωδίες- και θα μας χαστουκίσουν.

Επιστρέφω στο σύνθημα. Κατηγορώντας ολόκληρη τη χώρα, επιτείνουμε την παθολογία της: την παθολογία του ότι σπανίως αποδίδονται ατομικές ευθύνες, του ότι σπανίως λαμβάνονται τολμηρές αποφάσεις, του ότι κανείς δεν σηκώνει το κεφάλι του μέσα στον όχλο εφόσον απειλείται με αποκεφαλισμό. Κυρίως, την παθολογία του ότι καμιά κυβέρνηση δεν έχει το θάρρος να δυσαρεστήσει μερικούς προκειμένου να επιβάλει το σωστό και το δίκαιο. Έτσι, ευνοούνται όλες οι παρορμήσεις εναντίον του Συστήματος: λες και οι αντισυστημικοί, λες και οι εξτρεμιστές, θέλουν και μπορούν, παραδόξως, να επανορθώσουν τα χαλασμένα συστήματα.

Στην Ελλάδα, είναι ευρέως διαδεδομένη μια sci-fi αντίληψη της εξουσίας που είναι εγγενώς «κακιά»: ενώ, στην πραγματικότητα, λείπει η «εξουσία», η οργάνωση, η ιεραρχία, ένα μέρος των Ελλήνων επιζητεί την ολοκληρωτική της εξαφάνιση. Ειλικρινά πιστεύουμε ότι τα συστήματα μπορούν να λειτουργήσουν τέλεια με την εφαρμογή ελευθεριακής νοοτροπίας, με την πραγματοποίηση των επιθυμιών των επαγγελματιών συνδικαλιστών ή μέσω των κρατικιστικών λύσεων του 20ού αιώνα; Από όλα όσα έχουν δοκιμαστεί -και έχουν όλα δοκιμαστεί- η μοναδική αξία που αντέχει στον χρόνο είναι εκείνη της εργασίας σε πλαίσιο μεικτής οικονομίας, μεικτής διοίκησης, σύγχρονου μάνατζμεντ με αξιολόγηση της απόδοσης και του εργασιακού ήθους του καθενός από μας. Αντί λοιπόν να ενθαρρύνουμε τους νέους να βγαίνουν στους δρόμους διαμαρτυρόμενοι για την κακιά χώρα που τους κληροδοτούμε, ίσως θα έπρεπε να τους ενθαρρύνουμε να κάνουν σωστά τη δουλειά που τους ανατίθεται σε κάθε στάδιο της ζωής.

Μπαίνει εξάλλου ένα πρόβλημα παιδαγωγικής και ευθύνης που έχουν οι ενήλικες έναντι των ανηλίκων: νομίζω ότι η προσπάθεια δημιουργίας αγωνιστών και όχι πολιτών προκαλεί στους νέους αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές – και πώς να μην προκαλεί; Εφόσον, οι μεγάλοι επαναλαμβάνουν στους μικρούς ότι τους έφεραν σ’ έναν κόσμο-Κοιλάδα των Δακρύων κι ότι τους έριξαν σε τούτη την τιποτένια χώρα που είναι κακιά και χωρίς ελπίδα.

Τέλος, αν και η ιδέα της κακιάς ώρας, της τραγικής σύμπτωσης, έχει πραγματική βάση, δεν ισχύει για το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη: σ’ αυτό συμφωνούμε όλοι. Ωστόσο, η ευθύνη του δημοκρατικού πολίτη δεν περιορίζεται στο να εκτελεί τα εργασιακά του καθήκοντα· επεκτείνεται στο να κάνει τη χώρα του καλύτερο μέρος για να ζούμε όλοι.