Η AUKUS και το «παραθυράκι» στη συνθήκη για τα πυρηνικά

Το σχέδιο για την AUKUS, το οποίο ανακοινώθηκε τη Δευτέρα στο Σαν Ντιέγκο, σηματοδοτεί την πρώτη φορά που ένα «παραθυράκι» στη Συμφωνία μη Διάδοσης των Πυρηνικών (NPT) του 1968 αξιοποιείται για τη μεταφορά σχάσιμου υλικού και πυρηνικής τεχνολογίας από μια χώρα που διαθέτει ατομικά όπλα προς μία που δεν διαθέτει.

Το «παραθυράκι» είναι η παράγραφος 14 και επιτρέπει η χρήση σχάσιμου υλικού για στρατιωτική χρήση, εξαιρουμένων των βομβών – όπως είναι η πρόωση πλοίων -, να μην υπόκειται στον έλεγχο της αρμόδιας υπηρεσίας του ΟΗΕ και της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ). Προκαλεί δε εκνευρισμό στους ειδικούς του ελέγχου των εξοπλισμών, καθώς δημιουργεί ένα προηγούμενο που θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν και άλλοι προκειμένου να αποκρύψουν ουράνιο ή πλουτώνιο με υψηλό βαθμό εμπλουτισμού από τους διεθνείς ελέγχους.

H IAEA, με ανακοίνωσή της που εξέδωσε την Τρίτη, σημείωσε ότι Αυστραλία, ΗΠΑ και Ηνωμένο Βασίλειο την είχαν ενημερώσει για τη συμφωνία, επανέλαβε όμως ότι οι «νομικές δεσμεύσεις» που έχουν αναλάβει οι τρεις χώρες αναφορικά με τη μη διάδοση παραμένουν «πρωταρχικές». «Σε τελική ανάλυση, η ΙΑΕΑ οφείλει να διασφαλίσει πως δεν θα προκύψουν από αυτή τη συμφωνία κίνδυνοι αναφορικά με τη μη διάδοση», αναφέρει επίσης η ανακοίνωση.

Σημειώνεται πως οι εταίροι της AUKUS είχαν εντατικές διαπραγματεύσεις με την ΙΑΕΑ αναφορικά με τα σχέδιά τους και έλαβαν μέτρα περιορισμού του κινδύνου. Αρχικά, υπήρχε η ιδέα να μην ενεργοποιηθεί καν η παράγραφος 14 και το πυρηνικό καύσιμο να παρέμενε υπό την εποπτεία και εγγύηση της ΙΑΕΑ. Παρ’ όλα αυτά, η ΙΑΕΑ δεν ήταν έτοιμη να δεχθεί την υποβάθμιση των προτύπων της αναφορικά με τους ελέγχους, σε βαθμό ώστε να μην είναι σε θέση να ορίσει τη χρονική στιγμή των επιθεωρήσεων. Οι δε εταίροι της AUKUS έδειξαν απέχθεια προς το σενάριο που θα επέτρεπε σε διεθνείς επιθεωρητές να βρίσκονται στα υπερσύγχρονα υποβρύχιά τους.

Προκειμένου να περιορίσουν τους κινδύνους, οι Αυστραλοί έχουν συμφωνήσει να μην υπάρχει εκπαιδευτικός αντιδραστήρας στο έδαφός τους, αλλά η διαδικασία για τα πληρώματά τους να λάβει χώρα στις ΗΠΑ και τη Βρετανία. Επίσης, η Αυστραλία δεν θα εμπλουτίσει εκ νέου ούτε θα αξιοποιήσει το απεμπλουτισμένο πυρηνικό καύσιμο, ενώ το σχάσιμο υλικό που θα παρέχουν ΗΠΑ και Βρετανία θα μεταφερθεί σε σφραγισμένες μονάδες οι οποίες δεν θα είναι ανάγκη να ανατροφοδοτηθούν στη διάρκεια του βίου τους.

Από την πλευρά του, ο γενικός διευθυντής της ΙΑΕΑ Ραφαέλ Μαριάνο Γκρόσι εξέφρασε την πίστη του ότι οι εταίροι της AUKUS «είναι αποφασισμένοι να διασφαλίσουν στον υψηλότερο δυνατό βαθμό τη μη διάδοση και να τηρήσουν τα πρότυπα ασφαλείας». Εξέφρασε, παράλληλα, την «ικανοποίησή του για τη συνεργασία και τη διαφάνεια που έχουν επιδείξει ως τώρα οι τρεις χώρες».

«Πιστεύω όντως ότι οι τρεις χώρες είναι ειλικρινείς αναφορικά με την προσπάθειά τους να περιορίσουν τους κινδύνους που υπάρχουν για το ισχύον καθεστώς της μη διάδοσης, όπως επίσης και ότι έχουν κάνει πολύ καλή δουλειά στο πλαίσιο της συνεργασίας τους με την ΙΑΕΑ», εκτίμησε ο Τζέιμς Ακτον, συνδιευθυντής του προγράμματος πυρηνικής πολιτικής στο Carnegie Endowment for International Peace. Πρόσθεσε, όμως, το εξής: «Εξακολουθώ να πιστεύω, παρ’ όλα αυτά, ότι έχει επιφερθεί πραγματικό και συγκεκριμένο πλήγμα».