Εντουαρντ Αλμπι: ένα αριστούργημα

Την καθιέρωσή  του στο παγκόσμιο δραματολόγιο το σοβαρό θέατρο ιδεών (για να θυμηθούμε την ιψενική ταξινόμηση) την οφείλει στην Ευρώπη. Από τον Ο’ Νιλ ως τον Μίλερ και τον Ινγκ τα αριστουργήματά τους παίχθηκαν σε μικρά περιφερειακά ή πειραματικά θεατράκια εκτός Μπροντγουέι. Θριάμβευσαν στην Ευρώπη και ξαναγύρισαν ως μετανάστες που γυρίζουν στη χώρα τους. Ενας τέτοιος συγγραφέας θεμελιωδών έργων του παγκόσμιου θεάτρου ήταν ο Εντουαρντ Αλμπι. Σημειώνω ενδεικτικά πως μορφωμένοι αμερικανοί φίλοι πρωτοείδαν Αλμπι στην Ελλάδα, παιγμένο από το Θέατρο Τέχνης, την Καρέζη και τον Καζάκο, το Εθνικό Θέατρο ή τον θίασο της Κατερίνας Μαραγκού.

Πριν από 40 χρόνια, το 1982, παίχθηκε στο Θέατρο Αθήναιον, από τον θίασο Καρέζη – Καζάκου και σε σκηνοθεσία του σπουδαίου Ζυλ Ντασσέν, το αριστούργημα του Εντουαρντ Αλμπι «Ποιος φοβάται τη Βιρτζίνια Γουλφ». Συμπρωταγωνιστούσαν ο Γρηγόρης Βαλτινός και η Ολια Λαζαρίδου. Εγραψα τότε στα «ΝΕΑ» μια αναλυτική κριτική με τίτλο «Εις Αδου Κάθοδος, ήτοι Ανάσταση»: «Το έργο του Αλμπι δεν είναι μυθικό τυχαία. Συμπλήρωσε φέτος (1982) είκοσι χρόνια από τη συγγραφή του (1962) και δεκαεπτά από την πρώτη ελληνική παράσταση που υπέγραψε ο Κουν (1965). Δεν είναι απλά το πρώτο έργο ενός σπουδαίου συγγραφέα που πήρε τη σκυτάλη από τον Αρθουρ Μίλερ, τον Τένεσι Ουίλιαμς, τον Ουίλιαμ Ινγκ και τους άλλους μεταπολεμικούς θεατρικούς συγγραφείς. Είναι ένα έργο που σημαδεύει τη μεταπολεμική Αμερική, την Ευρώπη και τον κόσμο ολόκληρο, που ζει τη μεταπολεμική συγκυρία. Είναι, αυτό το τετριμμένο έργο, σταθμός.

Ωρολογιακή βόμβα

Ηταν τέτοιος ο συγκλονισμός, ιδιαίτερα στην Αμερική, ώστε, ενώ λειτούργησε σαν καλά κουρδισμένη ωρολογιακή βόμβα, οι Ευρωπαίοι ουσιαστικά το υποδέχθηκαν. Οι Αμερικάνοι, ακόμη και σήμερα, προσπαθούν να το ξεχάσουν. Μάταια θα ψάξετε να βρείτε σχόλια, αναλύσεις, μελέτες, πράγματα που αφθονούν για λιγότερο σημαντικά έργα. Οι συμπατριώτες του Αλμπι αρνούνται να δεχθούν τον εξορκισμό του, να κοιτάξουν κατάματα την αλήθεια του.

Τι είναι, λοιπόν, αυτό το έργο; Είναι μια καταδίκη σε τρεις φάσεις με μια αναπνοή. Πρώτα – πρώτα είναι ένα αφιέρωμα στην τέχνη του θεάτρου. Σπάνια σε θεατρικό έργο περνούν με τόση σοφία τόσα μοτίβα που επεξεργάστηκαν οι προγενέστεροι μαστόροι. Ο Αλμπι κυκλοφορεί σαν το ψάρι στο νερό μέσα στην ιστορία των μορφών και των ιδεών που δοκίμασε το θέατρο στις μεγάλες στιγμές του. Αλλού οι αναφορές είναι λέξεις, αλλού σκηνές, αλλού ιδέες, αλλού διάνοιες, αλλού ήθη. Ούτε κρύπτει, ούτε λέγει, σημαίνει, επισημαίνει. Ο σύγχρονος μέσος θεατής δεν είναι πάντα σε θέση να ανακαλύψει τα δομικά αυτά στοιχεία του έργου, αλλά ασκούν πάνω του τόση γοητεία που έχει τη βεβαιότητα πως αναγνωρίζει κάτι οικείο. Το σπαρασσόμενο ζεύγος και το δεύτερο, μάρτυρας και συμμέτοχος, προέρχεται σαφώς από την εμφανέστερη αναφορά, τον “Χορό του θανάτου” του Στρίντμπεργκ, με τη διαφορά πως στον Αλμπι ο προβληματισμός είναι διαφορετικός. Ο Στρίντμπεργκ περνάει αδιόρατα και με το άλλο έργο του, τον “Πατέρα”, όταν ο λόγος για την πατρότητα του “παιδιού”. Ο Ιψεν στηρίζει το κύριο θέμα, το ζωτικό ψέμα των ηρώων του Αλμπι, αναφορά στην “Αγριόπαπια”. Το φινάλε, πάλι, παραπέμπει ευθέως στους “Βρικόλακες” και ως λύση και ως σχέση και ως λέξη. Ο Σαίξπηρ περνάει με το τραγούδι της Οφηλίας, ο Τεν. Ουίλιαμς με δύο σημαδιακές φάσεις από το “Λεωφορείον ο Πόθος”. Ο Λόρκα της “Γέρμας” υποβόσκει κάτω από τη στειρότητα της Μάρθας, ο Ο’ Νιλ τιμάται με τους “Πόθους κάτω από τις λεύκες”.

Οι “Βάκχες”

Δεν θα επιμείνω σε άλλες αναφορές και ιδιαίτερα στον κινηματογράφο που γίνονται ρητά. Εκείνο, όμως, που θέλω να επισημάνω είναι η αναφορά σε ένα αριστούργημα που νομίζω πως κανείς ως τώρα δεν την εντόπισε. Κι όμως, υπάρχουν δύο τουλάχιστον κλειδιά. Το ένα είναι ο χαρακτηρισμός της Μάρθας από τον Τζορτζ ως μαινάδας, το άλλο μια παρατήρηση του Τζορτζ προς τη Χάνι. Αναφέρει τον Παρνασσό, έτσι τυχαία, εκείνη, απορώντας, ρωτάει, χωρίς να έχει καταλάβει κι εκείνος δεν συνεχίζει τη συζήτηση. Για το αμερικάνικο κοινό ο “Παρνασσός” κάτι λέει, ίσως, ο Κιθαιρώνας δεν θα έλεγε τίποτα. Αλλά ο συμφυρμός Παρνασσού – Κιθαιρώνα δεν είναι αναίτιος. Υπάρχει στην παράδοση και στις ωδές για τον Διόνυσο. Γιατί νομίζω πως ολόκληρο το έργο του Αλμπι παραπέμπει ευθέως στις “Βάκχες” του Ευριπίδη.

Οποιος έχει κατά νου την Εξοδο των “Βακχών”, με την Αγαύη μαινάδα να κρατά πάνω στο θύρσο το κεφάλι του γιου της Πενθέα, νομίζοντας πως είναι λιονταράκι, και τη συνταρακτική προσπάθεια του Κάδμου να την οδηγήσει από τη μανία στη λογική, από την ψευδαίσθηση στην αλήθεια, δεν θα μείνει χωρίς βοήθεια στη συνταρακτική σκηνή του εξορκισμού στον Αλμπι. Αν θελήσουμε να βρούμε κι άλλα στοιχεία από την τραγωδία του Ευριπίδη, ο Αλμπι δεν θα μας απογοητεύσει. Ο Τζορτζ είναι και Διόνυσος και Πενθέας και Κάδμος, ο Νικ, Διόνυσος και Κάδμος, η Χάνι, Τειρεσίας (η αναφορά στον αγύρτη και θεομπαίχτη πατέρα της θυμίζει αναφορά και στον τυπικό Τειρεσία και στον πλάνο Διόνυσο των “Βακχών”).

Δεν σκοπεύω να υπονομεύσω τον μέλλοντα θεατή του έργου. Οι αναφορές μπορούν να πολλαπλασιαστούν, αλλά ούτε την πρόθεση του Αλμπι αλλοιώνουν, ούτε το έργο είναι συμπίλημα. Είναι έργο ποιητή που ακονίζει τα εργαλεία του σε δοκιμασμένους τροχούς. Κι αυτό, γιατί, δεύτερον, στη δεύτερη φάση της κατάδυσης χρησιμοποιεί τη γραφή του θεάτρου για να ξορκίσει την ίδια τη ζωή. Περίεργο, στ’ αλήθεια, κατόρθωμα. Ενώ όλο το έργο είναι μια απόπειρα να αποκοπεί ο άνθρωπος από τις ψευδαισθήσεις του, από τα ζωτικά του ψέματα, από τις φαντασιώσεις του, από τις παρωπίδες του, από τον ομφάλιο λώρο που τον δένει με το “άλλο”, ο Αλμπι χρησιμοποιεί ως όχημα τη μεγάλη ψευδαίσθηση, τη χίμαιρα, το μεγάλο ψεύδος που είναι το θέατρο, η απόλυτη σύμβαση. Ξορκίζει το ψέμα της ζωής με το ψεύδος του θεάτρου. Και δεν είναι αντίφαση, ούτε αντινομία αυτή η απόπειρα. Νιώθεται.

Η ιστορία της μετάληψης

Η τρίτη φάση της κατάδυσης φτάνει το δύτη στον βυθό. Εδώ παρακολουθούμε τις μεγάλες τελετουργίες του ανθρώπου. Ο Αλμπι, με μέσα λιτά, αναπαριστά εν πυκνώ την ιστορία της μετάληψης. Σε ένα μυστικό δείπνο (εδώ σε ένα ολονύκτιο “πάρτι”) ένας γιος – σωτήρας και σωσσίβιο κατασπαράσσεται, τεμαχίζεται, γίνεται άρτος και οίνος, το σώμα του και το αίμα μοιράζεται και ο ίδιος δολοφονείται και ο θάνατός του σημαίνει ζωή για τους άλλους, ανάσταση νεκρών. Χριστός – Διόνυσος, παγιδευμένοι μέσα στις λεωφόρους του μεταπολεμικού κόσμου. Είναι αισιόδοξος ποιητής ο Αλμπι, κι ας λένε. Εχει τις αμφιβολίες του, αλλά πιστεύει στην ανάσταση, αρκεί αυτή η ανάσταση να είναι θάνατος θανάτω. Ο ευαίσθητος θεατής ασφαλώς θα κάνει κι άλλες καταδύσεις. Ας θυμηθεί τον στίχο του Διονυσίου Σολωμού: “Σε βυθό πέφτει από βυθό ως που δεν ήταν άλλος. Εκείθ΄ εβγήκε ανίκητος”».