Ασκήσεις εποικοδομητικής παράνοιας

Οι πιθανότητες βέβαια να γλιστρήσεις και να πέσεις στο ντους δεν είναι μεγάλες. Ας πούμε ότι είναι μία στις χίλιες. Ανάλογες είναι οι πιθανότητες να πέσει ένα νεκρό δέντρο στη Νέα Γουινέα, όπου ο Ντάιαμοντ έκανε για μισό αιώνα τις έρευνές του. Παρ’ όλ’ αυτά, την πρώτη φορά που πρότεινε στους ιθαγενείς να στήσουν τις σκηνές τους κάτω από ένα ψηλό και ωραίο δέντρο, εκείνοι αρνήθηκαν κατηγορηματικά. Τότε θεώρησε τις ανησυχίες τους υπερβολικές. Υστερα όμως υπολόγισε ότι αν είσαι ιθαγενής κι έχεις την κακή συνήθεια να κοιμάσαι κάτω από νεκρά δέντρα, σε λίγα χρόνια θα είσαι νεκρός. Τον ίδιο στατιστικό κίνδυνο διέτρεχε κι εκείνος στο ντους.

Επινόησε τότε τον όρο «εποικοδομητική παράνοια», μια φαινομενική παράνοια, δηλαδή, που βγάζει νόημα. Πολλοί από τους φίλους του δεν μπορούσαν να τον καταλάβουν. Τρεις από αυτούς όμως, ένας πιλότος μικρών αεροσκαφών, ένας οδηγός για rafting και ένας λονδρέζος αστυνομικός που περιπολεί άοπλος, υιοθέτησαν την ίδια στάση βλέποντας απρόσεκτους ανθρώπους να πεθαίνουν.

Δέκα χρόνια και κάπου 3.700 ασφαλή ντους αργότερα, ο συγγραφέας των βιβλίων «Εθνη σε αναταραχή», «Κατάρρευση» και «Οπλα, μικρόβια και ατσάλι» επανέρχεται. Η αφορμή αυτή τη φορά είναι οι σεισμοί στην Τουρκία και τη Συρία. Και η χώρα που αναφέρει ως πρότυπο είναι η Φινλανδία. Στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, γράφει στους New York Times, οι Φινλανδοί υπέφεραν πολύ λόγω του γεγονότος ότι είχαν αποκλειστεί από τις εισαγωγές. Μετά τον πόλεμο, λοιπόν, αποφάσισαν να συγκροτήσουν μια επιτροπή εμπειρογνωμόνων που συνεδριάζει μία φορά τον μήνα, εξετάζει τι θα μπορούσε να πάει στραβά και λαμβάνει μέτρα για να το αντιμετωπίσει. Πριν από μερικά χρόνια, μια τέτοια επιτροπή έκρινε ότι ήταν πιθανό να εκδηλωθεί μια πανδημία της αναπνευστικής οδού και συμβούλεψε την κυβέρνηση να αγοράσει μεγάλες ποσότητες μασκών, που τότε ήταν φτηνές. Το αποτέλεσμα ήταν η Φινλανδία να είναι έτοιμη για την Covid-19.

Eχει δίκιο ο Ντάιαμοντ, λέει στον γαλλικό ιστότοπο Αtlanticο ο Τσάρλι Σαλόνιους-Πάστερνακ, ερευνητής στο Ινστιτούτο Εξωτερικής Πολιτικής του Ελσίνκι. Δεν πρόκειται όμως μόνο για μια πολιτική στρατηγική, αλλά για κάτι βαθύτερο, που δεν συνδέεται αναγκαστικά με την εθνική ταυτότητα αλλά με την κουλτούρα. Η στάση των Φινλανδών έχει να κάνει με το κλίμα της χώρας τους και το γεγονός ότι για χιλιάδες χρόνια οι πόροι ήταν περιορισμένοι. Τον χειμώνα, τα χωριά συχνά απομονώνονταν κι έπρεπε να είναι έτοιμα για όλα τα ενδεχόμενα. Σύμφωνα με ένα καλαμπούρι, που δεν είναι και τόσο καλαμπούρι, ο μέσος Φινλανδός παίρνει μαζί του ένα αδιάβροχο ακόμη κι όταν έχει λαμπρό ήλιο.

Οι Φινλανδοί ετοιμάζονται λοιπόν για τον Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο; «Οχι», απαντά ο φινλανδός ερευνητής. «Είναι πολλά όμως αυτά που μπορεί να συμβούν, όπως τρομερές καταιγίδες, βιομηχανικά δυστυχήματα, δηλητηριάσεις κ.λπ. Μπορεί να ξεσπάσει και πόλεμος. Πρέπει λοιπόν να κάνουμε προετοιμασίες για όλα αυτά τα πράγματα: προετοιμασίες πρακτικές, αλλά και οικοδόμηση μιας κουλτούρας της συνεργασίας, ώστε αν συμβεί κάτι οι άνθρωποι να έχουν εμπιστοσύνη ο ένας στον άλλον και να μπορούν να δουλέψουν μαζί. Η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι η προετοιμασία αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιδράς σε κάτι, δεδομένου ότι έχεις παίξει ενεργό ρόλο σ’ αυτό. Η προετοιμασία είναι λοιπόν καθολική, και σε αυτήν μετέχουν ενεργά τα σχολεία, γιατί αν είναι να κινητοποιηθούν οι εργαζόμενοι για την αντιμετώπιση μιας κρίσης πρέπει να γνωρίζουν ότι τα παιδιά τους είναι ασφαλή».

Συμπέρασμα: η «εποικοδομητική παράνοια» δεν αφορά μόνο άτομα, αλλά και ολόκληρα έθνη. Ενα άλλο παράδειγμα χώρας που είχε προετοιμαστεί άριστα για μια πανδημία είναι το Βιετνάμ, ενώ η Αυστραλία έχει διδαχθεί από τη μακρά της εμπειρία σε ξηρασίες, πλημμύρες και πυρκαγιές. Με την ίδια λογική, γράφει ο Τζάρεντ Ντάιαμοντ, θα μπορούσε και η Τουρκία να επιδοθεί σε μια άσκηση εποικοδομητικής παράνοιας, ενισχύοντας τον κανονισμό αντισεισμικής προστασίας των κτιρίων της.

Ο Μακιαβέλι έκανε μια κρίσιμη διάκριση ανάμεσα στις ιταλικές λέξεις «virtu» και «fortuna». Χρησιμοποιούσε την πρώτη για να αναφερθεί σε κάτι που πετυχαίνουμε με τις δυνάμεις μας και τη δεύτερη για να περιγράψει κάτι που είναι έξω από τον έλεγχό μας. Μπορούμε να εμποδίσουμε έναν σεισμό; Οχι, μπορούμε όμως να προετοιμαστούμε γι’ αυτόν. Μπορούμε να εμποδίσουμε ένα σιδηροδρομικό δυστύχημα; Φυσικά, εφόσον κάθε κρίκος της αλυσίδας είναι στη θέση του και εφόσον έχει εξασφαλιστεί ότι, ακόμη κι αν ραγίσει ή σπάσει ένας κρίκος, η αλυσίδα θα θέσει σε λειτουργία τον μηχανισμό που θα της επιτρέψει να εξακολουθήσει να δουλεύει.

Τούτων λεχθέντων, η ιδέα για μια επιτροπή που θα συνεδριάζει κάθε μήνα και θα εξετάζει τι μπορεί να πάει στραβά δεν είναι καθόλου κακή.

Τζάρεντ Ντάιαμοντ (1937 – )
Το πιο εύκολο είναι η ψήφος
«Πολλοί πιστεύουν ότι η περίοδος που περνάμε είναι η πιο δύσκολη και η πιο καταθλιπτική περίοδος της ιστορίας», είπε ο αμερικανός ιστορικός σε μια ομιλία του τον περασμένο Σεπτέμβριο στο Claremont McKenna College’s Athenaeum. «Οταν κοιτάζω όμως τη ζωή μου, συνειδητοποιώ ότι κάθε δεκαετία της έμοιαζε στην εποχή της να έχει τα χειρότερα προβλήματα στην ανθρώπινη ιστορία». Τι μπορούν να κάνουν σήμερα οι νέοι ώστε το 2050 να ζουν σε έναν κόσμο όπου αξίζει να ζουν οι ίδιοι και τα παιδιά τους; «Το φτηνότερο και ευκολότερο πράγμα που μπορούν να κάνουν είναι να ψηφίζουν. Παράλληλα, όμως, είναι χρήσιμο να διαμαρτύρονται και να ακολουθούν μια καριέρα που υπηρετεί το κοινό καλό. Μερικοί δεν αισθάνονται άνετα με τη διαμαρτυρία. Οποιοι αισθάνονται άνετα, όμως, πρέπει να διαμαρτύρονται και να επιζητούν την αλλαγή. Αρκεί να διαμαρτύρονται αποτελεσματικά».