Σπουδή για έναν {LF}κόσμο σε αλλαγή

O κόσμος περνάει περιοδικά από εποχές αλλαγής σε εποχές στάσης σε μια ταλάντωση που συνδέει όλες τις εκφράσεις της ζωής. Είτε πρόκειται για κοινωνική αλλαγή, είτε για καλλιτεχνική, είτε ακόμη και για επιστημονική (άλλωστε και η επιστήμη είναι κοινωνικό φαινόμενο) η αλλαγή για να τελεστεί χρειάζεται να είναι κατάλληλες οι συνθήκες στην ανθρώπινη κοινωνία που να οδηγήσουν στην αποδεκτή μετάλλαξη, ενώ φαίνεται από την ιστορική μελέτη του παρελθόντος πως όταν συμβαίνει η αλλαγή συμβαίνει σχεδόν ταυτόχρονα και στους τρεις τομείς που αναφέραμε παραπάνω. Για παράδειγμα την ίδια εποχή που η ρωσική επανάσταση αλλάζει τη συνείδηση και την πολιτική σκέψη ολόκληρου του κόσμου, ο Καζιμίρ Μάλεβιτς ζωγραφίζει το «Μαύρο τετράγωνο» και ο Μαρσέλ Ντυσάν στήνει την «Κρήνη» (R. Mutt), ενώ ο Σαλβαδόρ Νταλί με τον Λουίς Μπουνιουέλ κόβουν μάτια στην οθόνη στον «Ανδαλουσιανό Σκύλο» και ο Βέρνερ Χάιζενμπεργκ με τον Ερβιν Σρέντινγκερ στήνουν την κβαντική θεωρία του δυϊσμού της ύλης.

Στη λογοτεχνία η περιγραφή των εποχών που ανήκουν σ’ αυτήν την περίοδο αλλαγής και αναταραχής δεν είναι για τους δειλούς. Απαιτεί θάρρος και θράσος, μα πάνω από όλα απαιτεί μια ιδιαίτερη ευφυΐα – για να μην πω μεγαλοφυΐα – που μπορεί να χωνέψει τόσο διαφορετικούς τομείς της ανθρώπινης κοινωνίας για να τους μεταπλάσει σε ένα κείμενο που θα μπορεί να καταγράψει το υπόβαθρο του κόσμου και της εποχής. Στα ονόματα γιγάντων όπως ο Λέων Τολστόυ – με το «Πόλεμος και ειρήνη» – και ο Τόμας Πίντσον – τόσο με το «Ενάντια στη μέρα» όσο και με το «Μέισον και Ντίξον» – που το πέτυχαν με το παραπάνω, προστίθεται κι αυτό της Ολγας Τοκάρτσουκ με «Τα βιβλία του Ιακώβ».

«Τα βιβλία του Ιακώβ» λαμβάνουν δράση κατά τον 18ο αιώνα κατά μήκος και πλάτος όλης σχεδόν της Κεντρικής και Νότιας Ευρώπης, στην οποία οι ρευστότητα των θέσεων των προσώπων του βιβλίου εκφράζει ακριβώς αυτή την περίοδο κοινωνικής αναταραχής. Ο κύριος ήρωας του βιβλίου, ο Ιακώβ Φρανκ, είναι ένας Εβραίος από την Πολωνία, ο οποίος δημιουργεί γύρω από το πρόσωπό του ένα μυστηριώδες θρησκευτικό καλτ. Το μυθιστόρημα απεικονίζει το περίπλοκο και δυναμικό πολιτιστικό τοπίο της Mitteleuropa τον 18ο αιώνα, μια που το πλαίσιο της ιστορίας είναι η εποχή μεγάλων αλλαγών και αναταραχών, με την παρακμή της Πολωνικής – Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, την άνοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και την εισροή διαφορετικών θρησκευτικών και εθνοτικών ομάδων. Το μυθιστόρημα παρέχει μια ζωντανή και λεπτομερή εικόνα των κοινωνικών, πολιτικών και θρησκευτικών εντάσεων της εποχής, καθώς και των τρόπων με τους οποίους τα άτομα και οι κοινότητες αντιμετώπισαν αυτές τις προκλήσεις.

Η Τοκάρτσουκ υφαίνει επιδέξια πολλά αφηγηματικά νήματα, συμπεριλαμβανομένης της προσωπικής ιστορίας του Ιακώβ και των προοπτικών των οπαδών και των επικριτών του. Η γραφή της Τοκάρτσουκ είναι τόσο ποιητική όσο και ακριβής και συλλαμβάνει επιδέξια τις αποχρώσεις του ιστορικού σκηνικού και την εσωτερική ζωή των χαρακτήρων της.

Η ρευστότητα
της ταυτότητας

Ενα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα του μυθιστορήματος είναι η εξερεύνηση της ρευστότητας της ταυτότητας και των θολών γραμμών μεταξύ πραγματικότητας και μυθοπλασίας. Η Τοκάρτσουκ εγείρει προκλητικά ερωτήματα σχετικά με τη φύση της πίστης και τον ρόλο της θρησκείας στη διαμόρφωση ατόμων και κοινοτήτων ενώ με μια ιδιαίτερη ψυχογραφική ανατομία μελετά τον τρόπο με τον οποίο γεννιούνται και αναπτύσσονται οι «καλτ» θρησκευτικοί – και όχι μόνο – ηγέτες μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο που αναζητά τον οδηγό στην τρικυμία της αλλαγής.

Πιστεύω ότι η Τοκάρτσουκ έχει μια πολύ ιδιαίτερη μέθοδο με την οποία αναλύει τον κόσμο γύρω της και μετά τον συνθέτει στο πλαίσιο των έργων της. Προσωπικά δε μπορώ να μην παραλληλίσω τον ρευστό κόσμο του 18ου αιώνα σαν ένα σχόλιο για τον δεσμευμένο και αρραγή σημερινό κόσμο με το μεταναστευτικό πρόβλημα να φτάνει τις ρίζες του σε εκείνη την εποχή. Δεν μπορώ να μη διαβάσω την ανάπτυξη της ηγετικής παρα-φιγούρας του Ιακώβ Φρανκ σαν τίποτε άλλο από μια μελέτη για τους σημερινούς ηγέτες και την ψυχοσύνθεσή τους.

Η αλήθεια είναι πως η Τοκάρτσουκ διαφαίνεται σαν ένας χαμαιλέοντας της ψυχογραφικής ανάλυσης του κόσμου, ενώ κάθε της έργο δεν θα μπορούσε να είναι πιο διαφορετικό στον τρόπο με τον οποίο στοχάζεται και ανατέμνει το «σήμερα». Θα μπορούσε να πει κανείς πως στα τρία βιβλία της που έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά δεν υπάρχουν παρά ελάχιστα κοινά. Η Τοκάρτσουκ εκφράζεται με το κάθε βιβλίο της αντιμετωπίζοντάς το σαν μια πρόκληση, ξεφεύγοντας από την κλασική «μανιέρα» που δούλεψε στα προηγούμενα, προσπαθώντας να εξελιχτεί τόσο ο στοχασμός της όσο και η δική της λογοτεχνική εξέλιξη.

Μ’ αυτά τα δεδομένα η Τοκάρτσουκ όχι μόνο είναι ένα από τα πιο επιτυχημένα (από πλευράς επιλογής) Νομπέλ των τελευταίων δεκαετιών, μα τιμά πραγματικά τη λογοτεχνία με έργα σαν κι αυτό. Οι 864 σελίδες του στα ελληνικά – και η εξαιρετική μετάφραση από τα πολωνικά από την Αλεξάνδρα Ιωαννίδου – είναι φτιαγμένες για να ικανοποιήσουν και τους πιο απαιτητικούς αναγνώστες διευρύνοντας τόσο τις λογοτεχνικές ανάγκες όσο και τις ψυχογραφικές ανησυχίες τους για τους κόσμους που αλλάζουν, είτε ανήκουν στον 18ο αιώνα είτε στο σήμερα.

Ο Βασίλειος Δρόλιας είναι συγγραφέας. Το τελευταίο του μυθιστόρημα «Ταξίδια με λάθος ανθρώπους» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος

{1BSYG}Olga Tokarczuk{1BSYG}{CR}{2BTIT}Τα βιβλία του Ιακώβ{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Αλεξάνδρα Δ. Ιωαννίδου{CR}Εκδ. Καστανιώτη 2022, σελ. 864{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή: 40 ευρ{4BTIM}ώ