Πορτρέτο της κοινωνίας σε μεγάλη ηλικία

Εγραφα προ διετίας για το πρώτο μυθιστόρημα της Ελίζαμπεθ Στράουτ με πρωταγωνίστρια την Ολιβ Κίτριτζ ότι μόνο «γυναικείο» δεν ήταν. Πριν το διαβάσω ήμουν διστακτικός, κρίνοντας από δημοσιευμένες περιλήψεις και τα σχετικά. Φοβόμουν μην πέσω σε καμιά συγγραφέα τύπου Ελενα Φεράντε με τις απέραντες λυρικές επαναλήψεις για τα ίδια και τα ίδια μπανάλ θέματα: αχ τα νιάτα, αχ η εφηβεία, αχ η αντρική καταπίεση, αχ οι αγώνες των γυναικών, αχ ο τόπος που ζήσαμε ή [επιπροσθέτως στην ελληνική περίπτωση] αχ οι νεανικοί μας αγώνες και αχ τι ωραία που περνούσαμε τότε. Ωστόσο το βιβλίο  με κέρδισε με την ειλικρίνεια, την αναπαραστατική δύναμη και τη διαυγή ενδοσκόπηση στην οποία μας εισήγαγε. Χάρηκα ιδιαίτερα όταν έμαθα ότι είχε πάρει το βραβείο Πούλιτζερ του 2008.

Η κατάληξη ήταν ότι είχα παγιδευτεί με το ορθολογικό πνεύμα, τον ρυθμό, την απροσποίητη διαλεκτική του, την καλή γνώση της ανθρώπινης φύσης, την «επιστημονική», τρόπος του λέγειν, μέθοδο δόμησης της αφήγησης και τη διαχείριση του πραγματολογικού φορτίου. Κι έτσι κατέληξα να το συστήνω ακόμη και σε «δύσκολες» φίλες που έμοιαζαν αρχικά εξ ίσου δύσπιστες. Τώρα μας ήρθε το σίκουέλ του, επίσης από την ΑΓΡΑ, σε μετάφραση της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου, με τον απλό τίτλο Ολιβ, ξανά. Η Ολιβ Κίτριτζ του τίτλου στην οποία επικεντρώνεται ξανά η αφήγηση είναι βέβαια μεγαλύτερη, κατά μία έως δύο δεκαετίες. Χρησιμεύει κι εδώ για να κατασκευασθεί επαγωγικά το ομαδικό πορτρέτο της ευρύτερης κοινωνίας, μαζί με τις επελθούσες σ’ αυτό το διάστημα δραματικές αλλαγές σε ατομικό και κοινωνικό επίπεδο.

Το κοινωνικό παζλ

Θυμίζω ότι η Ολιβ είναι μια μεσήλικας, μεγαλόσωμη γυναίκα, μαθηματικός σε γυμνάσιο, συνταξιούχος τώρα πια, ειλικρινής, άμεση και ολίγον «στραβόξυλο», που ωστόσο οι πάντες καταλήγουν να εμπιστεύονται, μιας και δεν μασάει ποτέ τα λόγια της. Είχε έναν καλόβολο και μεγαλόκαρδο σύζυγο, τον Χένρι, φαρμακοποιό στο επάγγελμα, που στον παρόντα χρόνο μάς έχει αφήσει ημέρες. Η μικρή παραθαλάσσια πόλη όπου ζει, το Κρόσμπι, βρίσκεται στο Μέιν, τη βορειοανατολικότερη Πολιτεία των ΗΠΑ, όχι μακριά από την πρωτεύουσα Πόρτλαντ. Κατοικείται από μεσοαστικές προτεσταντικές οικογένειες, αγγλοσαξονικής κυρίως προέλευσης, αν και η φυλετική σύνθεση έχει αρχίσει να αλλάζει. Π.χ. εκεί κοντά έχει εμφυτευθεί μια κοινότητα Σομαλών – προσφύγων από τον εμφύλιο πόλεμο που μαίνεται επί δεκαετίες στη χώρα τους. Το Κρόσμπι παραμένει πάντως πρωτίστως τόπος διακοπών, ιστιοπλοΐας, ψαρέματος και απόσυρσης πλούσιων Νεοϋορκέζων.

Καθώς ο χρόνος κυλά παρακολουθούμε κομμάτια από τη ζωή της Ολιβ, είτε εστιάζοντας στην ίδια είτε μέσω της ζωής άλλων ανθρώπων, δηλαδή μέσω αναπολήσεων ή αφηγήσεων από γείτονες, συμπολίτες, συγγενείς και τυχαίους περαστικούς. Περίπου τα μισά κεφάλαια του βιβλίου, που έχουν μάλιστα αυτόνομη μορφή – εν είδει διηγημάτων – επικεντρώνονται στις «ζωές των άλλων». Παρελαύνουν μικρά ή μεγαλύτερα δράματα της καθημερινότητας, γεννήσεις και θάνατοι, νεανικές πληγές, νίκες και συντριβές, πλέγματα και πλήγματα, όπου ή Ολιβ άλλοτε παίζει τον κεντρικό ρόλο και άλλοτε απλώς κάνει ένα πέρασμα από τη σκηνή. Με άλλα λόγια, η εστίαση της συγγραφέως αλλάζει από κεφάλαιο σε κεφάλαιο, απεικονίζοντας φέτες από τη ζωή των μικρών πόλεων της Νέας Αγγλίας και μια ποικίλη ανθρωποπανίδα. Εν τέλει οι ατομικές ζωές συντίθενται με τρόπο που συνθέτει ένα πλήρες, ώριμο «οικοσύστημα».

Κοινωνική γήρανση και προσωπική αποξένωση

Σε σχέση με το πρώτο βιβλίο, η βασική διαφορά έγκειται στο ότι η Ολιβ και οι περί αυτήν έχουν εμφανώς γεράσει. Οπως είπα, ο άντρας της ο Χένρι έχει πεθάνει κι ενώ τον αναπολεί – συχνά ωραιοποιώντας μάλιστα το παρελθόν – ζει σε ακραίο βαθμό την απομόνωσή της. Η ανθρώπινη μοναξιά και ο συνοδός τρόμος, όπως βιώνονται στη σύγχρονη κοινωνία, ανάγονται σε καταστατικό στοιχείο της ύπαρξης. Γι’ αυτό άλλωστε η Ολιβ παντρεύεται με τον επίσης χήρο Τζακ, άλλον έναν καλόβολο άνθρωπο, πρώην καθηγητή στο Χάρβαρντ, που εκτιμά την αμεσότητα και την ειλικρίνειά της. Ο μοναχογιός της, ο Κρίστοφερ, για την ανατροφή του οποίου η Ολιβ έχει σποραδικές κρίσεις ενοχής, βρίσκεται γεωγραφικά και ψυχικά πολύ μακριά της καθώς είναι εγκαταστημένος στη Νέα Υόρκη, με μια κάπως δύστροπη σύζυγο και τέσσερα παιδιά να αναθρέψει. Ο Κρίστοφερ είναι  γιατρός, και σε όλη σχεδόν την αφήγηση παραμένει εσωστρεφής και επιθετικός, λόγω ίσως της κυριαρχικής προσωπικότητας της μητέρας του, του κυνικού της χιούμορ, της απόρριψης εκ μέρους της των κοινοτυπιών που εύκολα εκστομίζονται από τον περίγυρο και της ασφυκτικής αγάπης της προς αυτόν. Οι σχέσεις τους παραμένουν δύσκολες και απόμακρες, μέχρι η Ολιβ να καταπέσει και ο Κρίστοφερ να αποδειχθεί τελικά ένας εξαιρετικά τρυφερός γιος που μεταξύ άλλων τής εξασφαλίζει αξιοπρεπή θέση σε έναν οίκο ευγηρίας.

Η γήρανση του πληθυσμού των ανεπτυγμένων δυτικών κοινωνιών βρίσκεται στο επίκεντρο της προσοχής της συγγραφέως. Ετσι κι αλλιώς συνιστά πλέον μεγάλο μέρος της κοινής προβληματικής μας, αλλά και της σύγχρονης συγγραφικής παραγωγής. Το ίδιο συμβαίνει με τη θεματική και τις στοχεύσεις του βιβλίου, καθώς η μνήμη και τα απώτατα τραύματα του μέσου ανθρώπου κατακτούν την πρωτοκαθεδρία στην αφήγηση, σε σύγκριση με την ελλιποβαρή δράση σε παρόντα χρόνο. Με άλλα λόγια, οι γηρασμένοι άνθρωποι «ζουν» πιο συχνά στο παρελθόν απ’ ό,τι στο παρόν, και μάλιστα στο μακρινό παρελθόν της παιδικής ηλικίας, των εφηβικών ερώτων, των πρώιμων γάμων ή των αποτυχημένων σχέσεων. Και, εννοείται, η αναξιοπιστία της μνήμης γίνεται κεντρικό θέμα: όλο και περισσότεροι άνθρωποι αδράχνονται από εμμονικά αφηγήματα περί τον βίο τους προκειμένου να αντλήσουν αναδρομική δικαίωση και ελπίδα για τα όποια δράματα του γήρατος έπονται, του αλτσχάιμερ περιλαμβανομένου.

Ταύτιση

Η όποια λυτρωτική προοπτική δεν βρίσκεται σε αφθονία στο βιβλίο, καθώς ο θάνατος πλησιάζει για τους περισσότερους πρωταγωνιστές. Η αδυναμία και η ανεπάρκεια των γερασμένων υπάρξεων κυριαρχεί, συχνά μάλιστα σε ασύμμετρο και άκομψο βαθμό. Οι «νατουραλιστικού» τύπου περιγραφές των δεινών του βίου περισσεύουν – πράγμα παράξενο για μια συγγραφέα που διακρίνεται από λεπτότητα και οικονομία των μέσων της αφήγησης. Μεγαλύτερη ωστόσο σημασία έχει η δομική  συγκρότηση της ανθρώπινης κατάστασης μέσα από τη ζωή μιας μικρής κοινωνίας ή, στο πιο στοιχειώδες επίπεδο, των ίδιων των μελών της, και στο ακόμη πιο στοιχειώδες, του ενός και μόνο προσώπου: της Ολιβ Κίτριτζ. Στο ερώτημα γιατί επιλέχτηκε το συγκεκριμένο μυθιστορηματικό προσωπείο, απαντώ ότι ασφαλώς η Στράουτ θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιήσει και οποιοδήποτε άλλο από τα πρόσωπα που παρελαύνουν στο βιβλίο για να δομήσει την κοινωνική ιστορία της. Απλώς διαισθάνομαι ότι η Ολιβ είναι η ίδια η συγγραφέας, απλώς μεγαλύτερη [η Στράουτ είναι γεννηθείσα το 1956, ενώ η Ολιβ μια εικοσαετία νωρίτερα]. Και αυτό αποδεικνύεται από το ότι το πνεύμα και το άρωμα της γραφής είναι το πνεύμα της Ολιβ: χιούμορ, έλλογος κυνισμός, κάποια μελαγχολία, τα απαραίτητα πολιτικά ορθά αισθήματα απέναντι στους γκέι, τους Μαύρους  και τους μετανάστες, τέλος, αντιρεπουμπλικανικά πολιτικά «πιστεύω» για τον Ντόναλντ Τραμπ – όπως στον προηγούμενο τόμο για τον Τζορτζ Μπους Τζούνιορ.

Εν τούτοις, η ταύτιση συγγραφέα και πρωταγωνιστή σε ένα μυθιστόρημα έχει τα όριά της. Κι εδώ έχουμε λιγότερη έμπνευση, κάποιες επαναλήψεις και μια κάποια συγγραφική κόπωση σε σχέση με την πρώτη Ολιβ. Ισως τελικά η Στράουτ  έπρεπε να αντισταθεί στη δημοφιλία της και στις εκδοτικές σειρήνες και να μας αφήσει με τη γεύση της πρώτης Ολιβ Κίτριτζ. Στα υπέρ πάντως του βιβλίου ας σημειωθεί ότι και οι άντρες πρωταγωνιστές [κυρίως οι απελθόντες τώρα πια] κατέχουν   ισότιμη θέση στην αφήγηση, με διορατική ανάλυση των κινήτρων και του εν γένει κοινωνικού προφίλ τους. Η ενσυναίσθηση κυριαρχεί. Το τονίζω γιατί αυτού του είδους η ισορροπία των φύλλων αρχίζει να σπανίζει μεταξύ γυναικών συγγραφέων, που συχνά κραδαίνουν στις μέρες μας μαχαίρια ευνουχισμού.

Τo γνωστό βιβλίο του νομπελίστα Χάινριχ Μπελ Ομαδικό Πορτρέτο με Κυρία ξαναέρχεται εντέλει στον νου μας διαβάζοντας τα βιβλία της Στράουτ. Πιθανότατα αυτό υπήρξε το πρότυπο για την έναρξη της συγγραφής.

{1BSYG}Ελίζαμπεθ Στράουτ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ολιβ, ξανά{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου{CR}Εκδ. Αγρα, σελ. 34{3BEKD}5