Το αγωνιστικό φρόνημα

Αξιος σεβασµού θεωρείται από αρχαιοτάτων χρόνων αυτός που µάχεται για τις πεποιθήσεις του. Ορισµένες φορές ένας τέτοιος µαχητής δρα ανεξάρτητα από τις συνέπειες, ανεξάρτητα από τις θυσίες που απαιτούνται για την  επίτευξη του σκοπού του. Αυτή η στάση, αυτός ο τρόπος δράσης διέπεται από µια ηθική του φρονήµατος, κατά τον µεγάλο κοινωνιολόγο Μαξ Βέµπερ, την οποία αντιπαραθέτει στην ηθική της ευθύνης, δηλαδή τη στάση εκείνου που λαµβάνει υπόψη του τις πιθανές συνέπειες των ενεργειών του.

Υπάρχουν φορές στη ζωή μας κατά τις οποίες η ηθική του φρονήματος υπερισχύει. Καλείται ο φορέας δράσης να ενεργήσει σύμφωνα με αυτό που υπαγορεύει η συνείδησή του, οι αρχές του, οι αξίες του, ανεξάρτητα από δυσάρεστες συνέπειες για τον ίδιο. Ο κοινός πολίτης μπορεί να δράσει έτσι, διότι είναι υπεύθυνος για τις δικές του πράξεις. Μπορεί όμως ο πολιτικός; Απαιτεί πολλές φορές η κοινή γνώμη από τον πολιτικό να μην υποχωρήσει μπρος στην πολιτική σκοπιμότητα ή αναγκαιότητα και να δράσει ηθικά. Ομως ο πολιτικός, όταν βρεθεί σε δίλημμα μεταξύ της ηθικής του φρονήματος και της ηθικής της ευθύνης, οφείλει να σταθμίσει ανάμεσα σ’ αυτό που συνεπάγεται η επιλογή του, και σε τελευταία ανάλυση, οφείλει να δράσει με γνώμονα την ηθική της ευθύνης, διότι φέρει ολοκληρωτική ευθύνη για τις καταστροφικές συνέπειες που μπορεί να έχει η πολιτική του και δεν θα μπορεί να τις δικαιολογήσει επικαλούμενος το πιστεύω του και τις αξίες του. Οι συνέπειες του να ακολουθήσει κανείς απαρέγκλιτα τις επιταγές του κώδικα που ακολουθεί – όταν αυτός έχει θρησκευτική, ιδεολογική βάση – μπορούν να είναι καταστροφικές, δηλαδή να έχουν τεράστιο κόστος· και το κόστος αυτό δεν είναι μόνο οικονομικό, αλλά και σε αξίες, σε ανθρώπινες ζωές, σε προοπτική προόδου.

Υπάρχει, όµως, και ο µαχητής που δρα σύµφωνα µε ένα απόλυτο αγωνιστικό φρόνηµα. Αντιστοιχεί στην προσωπικότητα που παλιότερα αντιπροσώπευε ο «επαγγελµατίας επαναστάτης». Δεν λογαριάζει το κόστος των αρνητικών συνεπειών της αγωνιστικής του δραστηριότητας. Ο αγώνας απαιτεί θυσίες – τόσο για τον ίδιο, όσο και για πολλούς άλλους. Αρνείται να κάνει διακρίσεις αποχρώσεων, να επικοινωνήσει, να διαπραγµατευθεί. Ο πολιτικός αντίπαλος είναι ο απόλυτος εχθρός. Η πολιτική είναι παντού και πάντα πόλεµος, είτε αυτή διεξάγεται υπό ολοκληρωτικό καθεστώς και τη γυµνή «ειλικρίνεια» της βίαιης εξουσίας που ασκεί, είτε διεξάγεται υπό δηµοκρατικό καθεστώς και την «υποκρισία» της  συγκεκαλυµµένης βίας που εµπεριέχει συγκρουσιακές διαδράσεις. Η µόνη δυνατή ανταπάντηση σ’ αυτήν την «κάθετη» διάδραση που επιβάλλει η εξουσία είναι µια ανταγωνιστική µορφή εξουσίας που είναι κι αυτή µε τη σειρά της «κάθετη», χωρίς «οριζόντιες» διεξόδους. Και το κάθε κοινωνικό ή οικονοµικό ή οικολογικό πρόβληµα ανάγεται σε πολιτικό πρόβληµα, που µόνο η εξουσία µπορεί να το λύσει, µε αποτέλεσµα όλα να αποφασίζονται κεντρικά και να µη λαµβάνεται υπόψη το κόστος µιας απόφασης, διότι το κόστος έχει σηµασία µόνο όταν γίνεται σε «οριζόντια» και όχι σε «κάθετη» σχέση, που είναι πάντα σχέση εξουσίας.

Τίθεται, όμως, το ερώτημα αν σήμερα με τη συσσωρευμένη εμπειρία μας μπορούμε να εκτιμήσουμε τον μαχητή με αγωνιστικό φρόνημα. Μπορεί να αναγνωρίζεται και να τιμάται ως «στρατιώτης της Ιστορίας»;

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών