Για να ζεις, πρέπει να ξεχνάς

Για να ζεις, είναι αναγκαίο να ξεχνάς, πίστευε ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες, που επινόησε αυτόν τον ήρωα στο διήγημά του «Φούνες, ο Μνήμων». Αυτή τη φράση του μεγάλου Αργεντίνου θυμίζει ο Σκοτ Σμολ στο νέο του βιβλίο «Forgetting: The Benefits of Not Remembering» (Να ξεχνάς: τα οφέλη τού να μη θυμάσαι»), όπου παρουσιάζει τα ευρήματα των ερευνών του στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια για τη νόσο Αλτσχάιμερ. Το να ξεχνάς, σημειώνει, είναι μια εξίσου ενεργή διαδικασία με το να θυμάσαι, έχει τη δική του μοριακή υπογραφή, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ακόμη και νοητικό δώρο. Η λήθη συνεργάζεται με τη μνήμη για την οργάνωση του χάους των ερεθισμάτων με τα οποία βομβαρδίζουμε τον εγκέφαλό μας κάθε μέρα. Συμβάλλει επίσης στην εξεύρεση λύσεων σε απροσδόκητες καταστάσεις. Ακόμη και οι αλγόριθμοι λειτουργούν καλύτερα όταν «μπολιάζονται» με λίγη λήθη. Τα δίκτυα που είναι προγραμματισμένα μόνο να θυμούνται μπορεί να αναγνωρίζουν τις μικρές λεπτομέρειες, δεν ανταποκρίνονται όμως καλά στον δυναμισμό του πραγματικού κόσμου.

Ενα από τα γοητευτικότερα αποσπάσματα του βιβλίου – γράφει ο σκωτσέζος οικογενειακός γιατρός Γκάβιν Φράνσις στο τελευταίο τεύχος του New York Review of Books – είναι η συνομιλία του συγγραφέα με τον Γιουβάλ Νέρια, καθηγητή στο Τμήμα Ψυχιατρικής του Κολούμπια και βετεράνο του πολέμου του Γιομ Κιπούρ. Ο ίδιος ο Σμολ πολέμησε με τον ισραηλινό στρατό στον νότιο Λίβανο και διηγείται στον Νέρια την τρομακτική του εμπειρία από την κατάληψη του Κάστρου Μποφόρ τον Ιούνιο του 1982. Ο Νέρια, που είναι ειδικός στη μνήμη και τη διαταραχή μετατραυματικού στρες, θέλει να μάθει πόσοι από τους στρατιώτες της μονάδας του ανέπτυξαν στη συνέχεια ptsd. Ο Σμολ αρχίζει να ψάχνει και το αποτέλεσμα εκπλήσσει και τους δύο: κανείς.

Γιατί; Επειδή μετά τις μάχες εκείνες, οι στρατιώτες πήγαν σε έναν μικρό στρατώνα στο βόρειο Ισραήλ, άρχισαν να κατεβάζουν ουίσκι και βότκα, κάπνισαν άφθονο χασίς και έκαναν διάφορα θεατρικά σκετς ντυμένοι με ισραηλινές σημαίες όπου κορόιδευαν το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ολο αυτό λειτούργησε ως θεραπεία έκθεσης: αντί να αφεθούν μόνοι και να ανακυκλώνουν τις φρικτές τους αναμνήσεις, τις έντυσαν με αδελφική αγάπη και χιούμορ με αποτέλεσμα να τις λειάνουν.

Η διαδικασία αυτή δεν λειτουργεί μόνο για τα προσωπικά τραύματα. Ο Σμολ βρισκόταν στο νοσοκομείο του στο Washington Heights όταν σημειώθηκαν οι τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου και περιγράφει πώς η αρχική αντιαραβική έκρηξη των ανθρώπων που βρίσκονταν γύρω του έδωσε τη θέση της λίγες ημέρες αργότερα σε πιο ψύχραιμες αντιδράσεις. Τι συνέβη; Οι ομαδικές αγρυπνίες σε δρόμους του Μανχάταν και οι συγκεντρώσεις μνήμης για τους νεκρούς και τους αγνοούμενους λειτούργησαν καταπραϋντικά.

Oι κοινότητες που μνημονεύουν σε υπέρμετρο βαθμό τραύματα του παρελθόντος καταλήγουν να υποφέρουν από το κοινωνικό ισοδύναμο του ptsd. Πολλές φορές λοιπόν απαιτείται μια άνωθεν παρέμβαση. Στην Οδύσσεια η Ελένη έριχνε στο κρασί νηπενθές για να σβήνει λύπες και μνήμες, ενώ μετά την τυραννία των Τριάκοντα η Εκκλησία του Δήμου ψήφισε το «Ου Μνησικακείν». Η λέξη «αμνηστία», που έχει την ίδια ρίζα με την «αμνησία», εφευρέθηκε γύρω στο 400 π.Χ. για να βοηθήσει την αρχαία Αθήνα να ανακάμψει μετά τον εμφύλιο πόλεμο. Η Συνθήκη του Εδιμβούργου (1560) προέβλεπε τη θέσπιση ενός νόμου για τη λήθη, ενώ η Συνθήκη της Βεστφαλίας (1648) διακήρυσσε ότι ο μόνος τρόπος να επιτευχθεί ειρήνη μετά τον Τριακονταετή Πόλεμο ήταν να ενταφιαστεί η μνήμη συγκεκριμένων ακροτήτων στην αιώνια Λήθη.

Είναι δύσκολο να λέγονται τέτοια πράγματα την επομένη μιας τραγωδίας σαν αυτή που σημειώθηκε στα Τέμπη. Είναι όμως και αναγκαίο. Διότι όσο χρήσιμη είναι η μνήμη, προκειμένου να μην επαναλαμβάνονται τραγωδίες που θα μπορούσε να αποτραπούν, άλλο τόσο πολύτιμη είναι η λήθη, προκειμένου οι οικογένειες να ξεπερνούν τον δικό τους πόνο και οι κοινωνίες το δικό τους τραύμα. «Πιστεύω ότι η λύτρωση συνδέεται στενά με τη ροή του χρόνου», έλεγε μια επιζήσασα του Ολοκαυτώματος, η Ρουθ Κλούγκερ. «Μιλάμε για τις αρετές της μνήμης, αλλά η λήθη έχει τις δικές της αρετές». Ο κίνδυνος με τα μνημεία του Ολοκαυτώματος είναι κατά την άποψή της να γίνουν μέρος μιας «αίρεσης» που επιβάλλει στα παιδιά μια άκαμπτη και συγκρουσιακή εκδοχή της Ιστορίας.

Χόρχε Λουίς Μπόρχες (1899-1986)
Η μόνη μορφή συγχώρεσης
Οταν ο Μπόρχες ρωτήθηκε κάποτε αν συγχώρησε τους Περονιστές της Αργεντινής, απάντησε: «Η λήθη είναι η μόνη μορφή συγχώρεσης. Είναι η μόνη εκδίκηση και ταυτοχρόνως η μόνη τιμωρία». Κατά την άποψή του, η συγχώρεση και η εκδίκηση είναι συγγενείς επειδή και οι δύο χρησιμοποιούν τη λήθη. Αναφερόμενος στην καλλιτεχνική δημιουργία, ο μεγάλος Αργεντίνος έλεγε ότι πρέπει να ανακατεύουμε τη μνήμη και τη λήθη – το προϊόν αυτής της ανάμιξης ονομάζεται φαντασία. Ο Κίρκεγκορ συμφωνούσε. «Οποιος ειδικεύεται στις δίδυμες τέχνες της μνήμης και της λήθης», έλεγε, «είναι σε θέση να παίζει αρμονικά με ολόκληρη την ύπαρξή του». Αλλά και η Μνημοσύνη, η αρχαία θεά της μνήμης και μητέρα όλων των μουσών, ενέπνεε τραγούδια με διπλό σκοπό: να τιμούν παλιές δόξες, επιτρέποντας ταυτόχρονα στους ακροατές να ξεχνιούνται.