Η τελευταία αυτοκρατορία

Τι θα γίνει με αυτό τον πόλεμο, δηλαδή πώς θα τελειώσει. Είναι το αναπόφευκτο ερώτημα για τον καθένα που αναλογίζεται τον πρώτο χρόνο του πολέμου στην Ουκρανία. Η δική μου απάντηση, ύστερα από έναν χρόνο συστηματικής παρατήρησης των γεγονότων και πολλή μελέτη, είναι ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία θα τελειώσει όταν ηττηθούν οι επιτιθέμενοι. Ακούγεται σαν ταυτολογία, αλλά δεν είναι. Είναι ο χαρακτήρας του πολέμου αυτού τέτοιος, ώστε οποιοσδήποτε συμβιβασμός εις βάρος των αμυνομένων, για χάρη μιας πρόσκαιρης ειρήνης, θα έχει σοβαρές επιπτώσεις για την πολιτική ενότητα που λέμε Δύση και για το σύστημα ασφαλείας της.

Αν κάτι ανέδειξε ο πρώτος χρόνος του πολέμου στην Ουκρανία είναι ότι η Ρωσία είναι η τελευταία αυτοκρατορία της Ευρώπης. (Οχι του κόσμου ολόκληρου, διότι υπάρχει και η Κίνα.) Αν το σκεφτείτε, από τους πολέμους του 20ού αιώνα ηττήθηκαν οι αυτοκρατορίες της Ευρώπης: γερμανική, βρετανική, γαλλική, ιταλική και τίποτε μικρότερες που μου διαφεύγουν. Ηττήθηκε, δηλαδή, το μοντέλο που βασιζόταν στην άρνηση της ταυτότητας του άλλου (δεν σε αναγνωρίζω ως Ουκρανό, είσαι «μικρός Ρώσος») και στην κατάκτησή του (η χώρα σου μου ανήκει). Η ίδρυση του ΟΗΕ είχε ακριβώς αυτό τον χαρακτήρα: επισφράγιζε το τέλος των αυτοκρατοριών. Στην Ευρώπη, δε, τη θέση των αυτοκρατοριών και των μεταξύ τους ανταγωνισμών κατέλαβε αυτό που ονομάζουμε σήμερα Ευρωπαϊκή Ενωση. Μόνο μία αυτοκρατορία γλίτωσε την κατάρρευση: η ρωσική, που ήταν μεταμφιεσμένη σε σοβιετική. Για την οποία, νομίζαμε ότι είχε τελειώσει αναίμακτα τον ιστορικό κύκλο της ως αυτοκρατορίας με τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1991.

Αυτή η αυτοκρατορία είναι που επιχειρεί να καταπιεί την Ουκρανία και απειλεί το ευρωπαϊκό σύστημα, τις θεμελιώσεις αρχές και αξίες του, εν τέλει και τον τρόπο ζωής που έχουμε κατακτήσει στη Δύση με τις ελευθερίες που θεωρούμε δεδομένες. Επομένως, εφόσον η Δύση ανταποκριθεί στην πρόκληση και δεν κρυφτεί πίσω από το δάκτυλό της, ο πόλεμος όχι μόνο θα έχει μάκρος, αλλά και τεράστιο κόστος για τη Δύση. Ακόμη και οι Αμερικανοί (που εν πάση περιπτώσει έχουν άλλες δυνατότητες) παραδέχονται ότι χωρίς συντονισμό και οικονομική ενίσχυση της πολεμικής βιομηχανίας, σύντομα δεν θα υπάρχει δυνατότητα εφοδιασμού των Ουκρανών με τα απαραίτητα οπλικά συστήματα. Εφόσον, λοιπόν, δεν έχουμε μια αιφνίδια κατάρρευση του ρωσικού στρατού (συνέβη ξανά το 1917) ή του καθεστώτος Πούτιν, ο πόλεμος θα συνεχίζεται μέχρι να ηττηθεί η προσπάθεια επιβολής της αυτοκρατορικής αντίληψης της Ρωσίας στη γεωπολιτική της Ευρώπης.

Η απομάκρυνση του Πούτιν από τη σκηνή του δράματος είναι πάντα ένα ευπρόσδεκτο ενδεχόμενο, αλλά δεν θα μας λύσει το πρόβλημα. Ο πόλεμος θα μπορούσε να συνεχιστεί και με άλλον ηγέτη, αν το σύστημα που έφτιαξε ο Πούτιν τον θυσιάσει, προκειμένου να διαιωνίσει τον εαυτό του. Μόνο το τέλος της αυτοκρατορίας θα φέρει το τέλος του πολέμου. Η στρατιωτική ήττα ήταν πάντα μοχλός εξέλιξης και μεταρρυθμίσεων στη ρωσική Ιστορία. Από την άλλη πλευρά, οι ρίζες της αντίληψης περί του αυτοκρατορικού πεπρωμένου της Ρωσίας πηγαίνουν πολύ βαθιά στην Ιστορία της για να μπορεί να ξεμπερδέψει κανείς μαζί τους εύκολα. Επιπλέον, συγκρίνοντας τις δύο κοινωνίες (των αμυνομένων και των επιτιθέμενων) στη διάρκεια αυτού του χρόνου, διαπιστώνουμε ότι η ρωσική είναι μια απαθής κοινωνία, χειραγωγούμενη σε μεγάλο βαθμό από την κρατική προπαγάνδα. Κοινωνία των πολιτών δεν υπάρχει και οι θεσμοί του κράτους ελέγχονται από το κράμα κλεπτοκρατίας, μυστικών υπηρεσιών και εθνικιστών. Ούτε αυτό, ξέρετε, είναι κάτι που γιατρεύεται από τη μια μέρα στην άλλη.

Συνεπώς, ακόμη και στην ιδεώδη και υποθετική περίπτωση, κατά την οποία η Ρωσία θα έμπαινε σε πορεία εκδημοκρατισμού και πάλι η διαδρομή θα ήταν δύσκολη και αμφίβολη, επειδή οι εθνικιστές νοσταλγοί της αυτοκρατορίας θα έχουν ισχυρή εκπροσώπηση. Να διευκρινίσω, ωστόσο, ότι η τάση αυτή δεν είναι έμφυτη στους Ρώσους, δεν είναι η προσταγή του ιστορικού πεπρωμένου τους ή οτιδήποτε άλλο μεταφυσικό. Είναι συνειδητή ιδεολογική επιλογή της ηγεσίας τους. Γι’ αυτό και μπορεί να αλλάξει. Η αποκάλυψη μιας τέτοιας Ρωσίας, με αυτοκρατορικές βλέψεις στην Ευρώπη, διαλύει το οικοδόμημα των ευρωπαϊκών ψευδαισθήσεων για τη Ρωσία. Δικαιώνει τις προειδοποιήσεις των Βαλτικών Χωρών και της Πολωνίας για τον ρωσικό κίνδυνο. Αν μάλιστα η Πολωνία είχε μια σοβαρή κυβέρνηση, που απέβλεπε στη δημιουργία ισχυρών δεσμών με τη Γερμανία, ίσως να μπορούσαμε να μιλήσουμε για μετατόπιση του κέντρου βάρους της Ευρώπης προς τα ανατολικά.