Το τραύμα {LF}της Γαρυφαλλιάς και της Ζοζεφίν

Η Ιστορία που αναδεικνύει πρόσωπα-κλειδιά και ήρωες είναι γνωστό ότι γράφεται από άνδρες. Τις γυναίκες τις αγνοεί, πλην ελαχίστων, των οποίων η δράση εργαλειοποιείται για να ενισχύει την έννοια της πατριωτικής αγάπης. Αποδέκτες της πολεμικής βίας, εντάσσονται συνήθως στην κατηγορία «γυναικόπαιδα» ως αδύναμο μέρος και άφωνο. «Το να εγγράψει κανείς τις γυναίκες στην Ιστορία προϋποθέτει κατ’ ανάγκην τον επανορισμό και τη διεύρυνση των παραδοσιακών αντιλήψεων περί ιστορικά σημαντικού, προκειμένου να περιλάβουν και την προσωπική, υποκειμενική εμπειρία». Αυτά αναφέρονται στο εμβληματικό κείμενο της Τζόαν Σκοτ «Το φύλο, μια χρήσιμη κατηγορία της ιστορικής ανάλυσης».

Στο μυθιστόρημα της Αννας Γρίβα Η Ελληνίδα σκλάβα μια πραγματική ατομική μικροϊστορία, ενταγμένη στο παζλ της Ιστορίας, παρέχει το υπόβαθρο. Ο κεντρικός χαρακτήρας, η Γαρυφαλλιά, με την καταστροφή των Ψαρών γίνεται σκλάβα. Από το σκλαβοπάζαρο της Σμύρνης αγοράζεται από τον αμερικανό διπλωμάτη Φίλιπ Κέρτις, ο οποίος διαπνέεται από ανθρωπισμό, γαλουχημένος με τις ιδέες της Αμερικανικής Επανάστασης. Ετσι, ελευθερώνει τη Γαρυφαλλιά και τη στέλνει στις ΗΠΑ, όπου φιλοξενείται από την οικογένειά του.

Το γενικό πλαίσιο αφορά τις κοινωνικές συνέπειες του πολέμου. Ωστόσο, η Γρίβα έχει ευρύτερη στόχευση: την ορατότητα των γυναικών μέσα στον κυκεώνα της επίσημης Ιστορίας. Γι’ αυτό δεν υπάρχει μόνο η σκλαβιά της Γαρυφαλλιάς αλλά και της μαύρης Ζοζεφίν. Μια σειρά πυρήνων συλλειτουργούν: η διαπλοκή φύλου – φυλής, η ομοκοινωνικότητα των γυναικών, η κοινωνική τάξη, ο ρατσισμός, η βία. Μια σειρά άλλων πυρήνων δίνει πολιτική διάσταση: ο αμερικανικός καπιταλισμός με καταβολές στην αποικιοκρατία, η θέση των διανοουμένων της αστικής τάξης κ.ά.

Το μότο του βιβλίου «Αφιερωμένο σε όλα τα κορίτσια που έζησαν με τον τρελό πόθο της ελευθερίας» και το ποίημα του Λάνγκστον Χιουζ «Ο νέγρος μιλά για τους ποταμούς» δημιουργούν τον σύνδεσμο ανάμεσα σε δύο ομάδες – γυναίκες και μαύρους – που ο πόθος τους είναι η ελευθερία. Στο βιβλίο οι μαύροι συμπυκνώνονται στο πρόσωπο της σκλάβας Ζοζεφίν. Η Ζοζεφίν (θα μπορούσε να παραπέμψει στη Ζοζεφίν Μπέικερ) βρίσκεται σε μια παράξενη απομόνωση/αυτονομία σε σχέση με την ελίτ, ενώ υπηρετεί ένα βάναυσο αφεντικό, που επίσης δεν ανήκει στην ανώτερη τάξη. Αυτή η ιδιαιτερότητα, μαζί με τις σπαραγματικές αναμνήσεις της φυλής της από το μακρινό παρελθόν της Αφρικής, διαμεσολαβημένες από τον γυναικείο λόγο της μητέρας της, συντελεί στην καλλιέργεια του πόθου για ελευθερία.

Το κοινό βίωμα της σκλαβιάς Γαρυφαλλιάς και Ζοζεφίν αποδίδεται από τη Γρίβα ενσώματο: η άσκηση σωματικής βίας και η κακοποίηση επανέρχονται. Στοιχειοθετείται, έτσι, το τραύμα που διαμορφώνει τους δύο χαρακτήρες και γίνεται το αόρατο τμήμα της ταυτότητάς τους.

Ο ρατσισμός, όμως, έχει και άλλη διάσταση: ο έρωτας της Λουίζ, κόρης του Φίλιπ, με τον Μαρκ Αντουάν, έναν μιγά, θα έχει επίσης απρόσμενες συνέπειες. Τα συμβάντα απηχούν την πραγματικότητα των αγώνων των μαύρων της Αμερικής, που θα εμπνεύσουν και τους γυναικείους αγώνες και αργότερα του ΛΟΑΤΚΙΑ.

Η Γαρυφαλλιά, παρά την αγάπη που θα λάβει, δεν θα είναι ποτέ ούτε Αμερικανίδα ούτε μεσοαστή. Γιατί «τα εργαλεία του αφέντη ποτέ δεν θα γκρεμίσουν τον οίκο του αφέντη» όπως λέει η Audre Lorde και επίσης: «Επιβίωση είναι να μαθαίνεις να στέκεσαι μόνη, μη αρεστή, ακόμα και περιφρονημένη, και να δημιουργείς κοινούς σκοπούς με όσες επίσης αναγνωρίζονται ως παρίες εκτός δομών». Η Γαρυφαλλιά διαφεύγει από τη σκλαβιά χάρη στη συγκυρία και όχι στον προσωπικό της αγώνα, όπως η Ζοζεφίν. Η παθητική στάση της αποτελεί την εσωτερικευμένη εικόνα που επέβαλε η κοινωνία στις γυναίκες, διογκωμένη από το τραύμα του ξεριζωμού, τραύμα έμφυλο και εθνικό. Η Γαρυφαλλιά δεν αφήνεται ποτέ ολοκληρωτικά στην αγάπη, ακριβώς γιατί το τραύμα στερεί το ολοκληρωτικό συναίσθημα.

Εχει ενδιαφέρον ότι η οικογένεια Αμερικανών δεν εξιδανικεύεται (με εξαίρεση ίσως τον παππού). Αν και έχουν θετικό πρόσημο, δεν απαλλάσσονται από το αποικιοκρατικό στίγμα, παρόλο που υποστηρίζουν την ελευθερία των μαύρων. Ετσι, από το μέσο του βιβλίου δημιουργείται μια αυξανόμενη ρωγμή στον ψυχισμό των χαρακτήρων, ώστε κλιμακωτά η αφήγηση να οδηγηθεί σε ανατροπές.

Στη σφαιρική απόδοση των χαρακτήρων συμβάλλει και η αλλαγή αφηγηματικής φωνής. Αλλοτε αφηγείται ο Φίλιπ, ο ανδρικός λόγος που ελαφρά παρεκκλίνει από τον πατριαρχικό. Αλλοτε η Γαρυφαλλιά, ο γυναικείος λόγος του τραύματος. Αλλοτε η Ζοζεφίν, πρόσωπο-κλειδί που η λογοτεχνία τής δίνει τον λόγο που η Ιστορία της στέρησε. Αλλοτε η Κάθριν, δεύτερη κόρη του Φίλιπ, πρόσωπο που θα φέρει την κάθαρση συμπυκνώνοντας τα όνειρα των ηρωίδων. Αλλοτε ο τριτοπρόσωπος παντογνώστης αφηγητής, που αποτελεί συνδετικό κρίκο των προσώπων. Επίσης, ορισμένα κεφάλαια με επιστολική μορφή συντείνουν στον πολυφωνικό χαρακτήρα του μυθιστορήματος.

Αλλα βιβλία

Είναι σκόπιμο, τέλος, να εντοπίσουμε τον διάλογο του μυθιστορήματος με κάποια άλλα βιβλία. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το ιστορικό δοκίμιο του Γιώργου Γεωργή Αιχμάλωτοι και αγνοούμενοι της Ελληνικής Επανάστασης.  Στο βιβλίο του η σκλάβα του εξωφύλλου κάθεται γυμνή, σε μια άβολη, κυρίως λόγω ντροπής, στάση με κρεμασμένη στον λαιμό την πινακίδα «ελληνικό ρόδο». Ετσι μπορούμε να φανταστούμε και τη Γαρυφαλλιά. Επίσης, είναι δυνατή μια σύγκριση με τη νουβέλα Αλέξιος ή Αι τελευταίαι ημέραι των Ψαρών της Αγγελικής Πάλλη. Γραμμένη στα ιταλικά, με τον υπότιτλο «Ιστορικόν διήγημα», κυκλοφόρησε σε ελληνική μετάφραση το 1860. Εδώ οι γυναικείοι χαρακτήρες έρχονται σε αντίθεση: από τη μια η ανώτερης τάξης μνηστή του βασικού χαρακτήρα Αλέξιου, από την άλλη η σκλάβα Οθωμανή. Η στόχευση φυσικά είναι διαφορετική – να τονιστεί η αυτοθυσία των Ψαριανών – αλλά το ενδιαφέρον εστιάζεται στον χαρακτήρα της Οθωμανής, την οποία σώζει ο Αλέξιος από τον κακοποιητικό οθωμανό σύζυγό της. Ενας ανομολόγητος έρωτας – αντεθνικός – δεν θα ευοδωθεί και η Οθωμανή θα σκοτωθεί υπερασπιζόμενη τον Αλέξιο στη μάχη των Ψαρών.

Η Βαρβάρα Ρούσσου είναι μέλος Ε∆ΙΠ του Τμήματος Θεωρίας και Ιστορίας Τέχνης της ΑΣΚΤ

{1BSYG}Αννα Γρίβα{1BSYG}{CR}{2BTIT}Η ελληνίδα σκλάβα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Μελάνι, σελ. 160{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 13,50 ευρ{4BTIM}ώ