Η γλώσσα ως σωσίβιο

Επιτρέψτε μου να επιστρέψω σε εποχές για τη χώρα δύσκολες, όταν ένας από τους αγώνες που αφιέρωσε η γενιά μου ήταν η γλώσσα. Τι να θυμηθώ στο Πανεπιστήμιο και στη Φιλοσοφική Σχολή που εισήλθα το 1955. Είχα την ευτυχία να απολαμβάνω τον καθηγητή Φιλοσοφίας Ιωάννη Θεοδωρακόπουλο, ακραίο δημοτικιστή, και τον γλωσσολόγο Γεώργιο Κουρμούλη που βροντοφώναζε για τη γλώσσα και την καθαρεύουσα: «Πάλι με χρόνους θα ξαναγράψουμε και θα μιλήσουμε αρχαία ελληνικά». Και το παλαβό: αντιλαμβάνεσθε τη έκπληξή μας, όταν αυτός ο καθηγητής έγινε υπηρεσιακός υπουργός Παιδείας (1963 – 1964), λίγο πριν απ’ την εκλογική άνοδο του Γεωργίου Παπανδρέου. Περίεργες και τραυματικές εποχές, με έξαρση του φοιτητικού κινήματος που δρούσε τότε με αιτήματα ποιότητας του σπουδών. Τότε γνώρισα ως συμφοιτητή της δύο χρόνια νεότερης συζύγου μου, φοιτήτριας επίσης της Σχολής, τον Γιώργο Μπαμπινιώτη, έναν συμφοτητή της που, μαζί με τους επίσης συμφοιτητές της, Κωστή Σβολόπουλο και Βασίλη Λαμπρινουδάκη διαβάζανε και ανταλλάσσανε σημειώσεις στο σπίτι της μνηστής μου, απέναντι από το άλσος της Σχολής Ευελπίδων, αργότερα Δικαστηρίων. Και οι τέσσερις αυτοί φοιτητές εξελίχθηκαν με το σπαθί τους σε διακεκριμένους πανεπιστημιακούς δασκάλους στην Ιστορία, την Αρχαιολογία και τη Γλωσσολογία. Η γυναίκα μου διέπρεψε ως φιλόλογος εκπαιδευτικός στο Αρσάκειο και αργότερα στη Σχολή Μωραΐτη. Ηταν μια εποχή πολιτικά αλλοπρόσαλλη που κάπου στα υπόγειά της κυοφορούσε και τη δικτατορία που έσπασε το αβγό και βγήκε το 1967. Ο Σβολόπουλος διέπρεψε στην ανάλυση της ιστορικής και διπλωματικής πορείας του έθνους, ο Λαμπρινουδάκης μάς χάρισε ανασκαφικά ευρήματα στην Επίδαυρο και ο Μπαμπινιώτης έκανε τη γλωσσολογία απόλαυση, ακόμη και του μη ειδικού.

Είχα πατέρα φιλόλογο, φοιτητή του Βέη, αγαπητού και αργότερα συνεργάτη, όταν ο πατέρας μου ήταν γυμνασιάρχης Καλαμπάκας και ο Βέης μελετούσε τα αρχεία των Μετεώρων. Ετσι, όταν μπήκα στη Φιλοσοφική, επισκέφτηκα τον, συνταξιούχο πλέον, Βέη στο σπίτι του πίσω από του Φιξ να με καθοδηγήσει στη μελέτη και στα συστήματα γνώσης και μεθόδου. Εκτοτε παρακολουθώ και θαυμάζω την επιστημονική και, κυρίως, εκπαιδευτική πορεία του Γιώργου Μπαμπινιώτη. Ακόμη και οι εχθροί του (δεν υπάρχει πνευματικός ταγός χωρίς εχθρούς) αναγνωρίζουν τουλάχιστον ένα ταλέντο στον Μπαμπινιώτη: το δασκαλίκι. Και δεν είναι η άνεση στην έδρα, ούτε η ευφράδεια, ούτε και η ετοιμότητα στον διάλογο με τους φοιτητές, ακόμη και τους «βαλτούς». Είναι ο πλούτος των γνώσεων που προσφέρονται με μεθοδική ταξινόμηση και κλιμάκωση.

Οταν δίδαξα στο Θεατρικό Τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, περνώντας από το αμφιθέατρο σε ώρες που δίδασκε ο Μπαμπινιώτης, διαπίστωνες το αδιαχώρητο. Φοιτητές ακόμη και στα σκαλιά και συχνά πάνω στην έδρα δίπλα στον δάσκαλο. Ο δάσκαλός του και δάσκαλός μου Κουρμούλης, όπως σημείωσα, ήταν τυπικός δάσκαλος μιας ορισμένης ύλης που ακολουθούσε την καθιερωμένη διαίρεση του γλωσσικού φαινομένου, γραπτή και προφορική γλώσσα και γραμματική, συντακτική και ετυμολογική μελέτη. Ο Κουρμούλης είχε εκπονήσει και μια πρώιμη κριτική του καβαφικού έργου, αλλά είχε πρωτοπορήσει στη λεξικογραφία.

Ο Μπαμπινιώτης απογείωσε την επιστήμη του και συνάμα ως πραγματικός δάσκαλος του Γένους (ας μη μας τρομάζουν οι χαρακτηρισμοί, όταν μιλούν τα πράγματα) επιδόθηκε σε μια υψηλού βαθμού εκλαΐκευση του γλωσσικού μας φαινομένου. Ας μη μας τρομάζουν οι χαρακτηρισμοί: ο Μπαμπινιώτης επηρέασε, θα έλεγα ερέθισε, τα αντανακλαστικά πολλών φορέων της δημόσιας σφαίρας, την πολιτική, τη διοίκηση, τη δικαιοσύνη, την κριτική θεσμών, ιδεών και μορφών και τη σοβαρή δημοσιογραφία, τον αθλητισμό και τη διαφήμιση. Ο Μπαμπινιώτης διεύρυνε την εκλαϊκευτική (προσοχή, σε καμιά περίπτωση λαϊκιστική) του προσφορά μέσω την μαζικών μορφών πληροφόρησης, το ραδιόφωνο, την τηλεόραση, το διαδίκτυο, χωρίς να ταπεινώνει το ακροατήριό του για έλλειψη γλωσσικής επάρκειας. Ερέθιζε τη φιλομάθεια του νεοέλληνα με γοητευτικές μεθόδους, ακόμη και τηλεοπτικά παιχνίδια γνώσεων και συνάμα εμμέσως τους βύθιζε στη γλωσσική τους μνήμη, στις ντοπιολαλιές που δεν είναι κοινωνική «ντροπή», αλλά δεξαμενή του γλωσσικού μας πλούτου από την αρχαιότητα, το Βυζάντιο, την τουρκοκρατία, τις αποικίες έως  και τις γλωσσικές οντότητες της Βόρειας Αμερικής, της Αφρικής, της Κύπρου, της Μικράς Ασίας, αλλά και τις γλώσσες αργκό, τη γλώσσα του στρατού και τη γλώσσα, ιδίωμα των ομοφυλοφίλων. Χωρίς αμφιβολία η γλώσσα είναι η κοινή μας πατρίδα, η ταυτότητα και ο ιδιαίτερος χειρισμός της το ύφος και το ήθος του κάθε ομιλούντος και γράφοντος.

Και γυρίζω τώρα στο εξαίρετο πόνημα που μας χάρισε μέσω του «Βήματος» ο Μπαμπινιώτης με τα 180 κείμενά του για τη γλώσσα. Χρόνια πριν είχα σχολιάσει σε κείμενό μου τις απόψεις του Μπαμπινιώτη και ιδιαίτερα τη θεμελίωση της θεωρίας του πως, εκτός των άλλων, η γλώσσα έιναι και αξία. Τότε γλωσσολόγος του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με είχε «προγκήξει», ισχυριζόμενος πως η γλώσσα δεν είναι αξία, αλλά μόνο σύνεργο, μέσο, εργαλείο, όργανο. Εγώ, ακολουθώντας τη μεγαλοφυία του Τσόμσκι, του σημαντικότερου γλωσσολόγου στην ιστορία των γλωσσικών μελετών, ακολουθώντας και τον Μπαμπινιώτη, θεωρώ πως η γλώσσα είναι αξία από μόνη της, ως πνευματικό αγαθό, μοναδικό στον κόσμο των φαινομένων, φυσικών και πνευματικών.

Δεν χρειάζεται να επιχειρηματολογήσω περαιτέρω. Θα μου επιτρέψετε να αναφέρω τα κεφάλαια του πρώτου μέρους του έργου του γλωσσολόγου: «Το λογισμικό του νου και της γλώσσας», «Η γλώσσα ως αξία», «Ο «εκγλωσσισμός» της σκέψης», «Η γλώσσα ως θεσμός», «Η γλώσσα ως καθολικό γνώρισμα του ανθρώπου», «Γλωσσική προσέγγιση του Λόγου», «Πώς μελετούμε επιστημονικά τη γλώσσα», «Γλώσσα: πνευματική πολυτέλεια ή αναγκαιότητα», «Γλώσσα: μηχανισμός εκφραστικής εξειδίκευσης», «Γλώσσα: τάξις και χάος», «Η αγωνία της έκφρασης», «Γλώσσα: πρότυπο οικονομίας», «Οι επιλογές της γλώσσας», «Ασυμμετρία περιεχομένου και μορφής στη γλώσσα», «Η διάσταση του χρόνου στη γλώσσα», «Η γλώσσα της εικόνας», «Ομαλότητα και ανωμαλία στη γλώσσα», «Ρητορική: η τέχνη της ομιλίας», «Η μεταβλητότητα της γλώσσας», «Το «είναι» και το «γίγνεσθαι» στη γλώσσα».

Ολα αυτά τα εξαίσια προβλήματα καλύπτουν 113 σελίδες για να ακολουθήσουν «Πλευρές της Ιστορίας της Ελληνικής Γλώσσας», «Μελετητές της γλώσσας», από τον Τσόμσκι στον Σωσσύρ, τον Γ. Χατζηδάκη, τον Ψυχάρη, τον Κουρμούλη, τον Βέντρις, τη Μαριάννα – Ειρήνη Μακντόναλντ. Με περηφάνια θυμίζω ότι εγώ ως πρόεδρος του Γλωσσικού Κέντρου για την ίδρυση του οργανισμού δημιουργίας ενός Ιστορικού Λεξικού της Ελληνικής Γλώσσας είχα καλέσει τη Μακντόναλντ να έρθει στην Ελλάδα. Με δική της επιχορήγηση δημιουργήθηκε και υπάγεται στο Χάρβαρντ αυτός ο πολύτιμος θησαυρός της ελληνικής γλώσσας από τον 8^ο αιώνα π.Χ. έως σήμερα. Εκατομμύρια λήμματα. Ετσι δημιουργήθηκε με τη συνδρομή του αείμνηστου καθηγητή και φίλου Θανάση Αναγνωστόπουλου ο «Ιβυκος». Η αιωνόβια γλωσσική μας περιουσία.

Συνεχίζω με τις ενότητες του έργου του Μπαμπινιώτη. «Αγωγή του Λόγου», «Ο κόσμος των λέξεων» (ανάμεσα στα κεφάλαια και η ενότητα: «Ανανέωση του λεξιλογίου και νεολογισμοί και ο καταιγισμός τους»). Ακολουθεί η ενότητα «Μηχανισμός της γλώσσας», «Γραμματική και Σύνταξη», ένα έξοχο πόνημα με απογείωση της ποιότητας ενεργείας, τη φινέτσα τη διανοητική της γλώσσας. Στον Β’ Τόμο του έξοχου αυτού πολιτισμικού μας προικιού εξετάζεται  η γλωσσική πολυμορφία, η ποιότητα της γλώσσας (ανάμεσα ξεχωρίζουν κεφάλαια για την κακοποίηση, την ποιότητα της ηθικής, την αισθητική, ακόμη και δέκα πιο ενοχλητικές χρήσεις της γλώσσας μας: «Γλώσσα και Λογοτεχνία», «Γλώσσα και Πολιτική», «Γλώσσα και θρησκευτική παράδοση», «Γραφή και Ορθογραφία», «Ετυμολογία: πύλη στη γοητεία της γλώσσας». Εξοχο είναι και το κεφάλαιο, όπου εντοπίζονται ελληνικές λέξεις στις ευρωπαϊκές γλώσσες.

Ο Μπαμπινιώτης αφιερώνει σελίδες στον δεύτερο τόμο του που αναφέρονται στα δάνεια της ελληνικής από άλλες γλώσσες και το αντίστροφο, ελληνικές λέξεις που κυκλοφορούν στις ευρωπαϊκές. Σκέφτομαι πως ο φίλος Γιώργος Μπαμπινιώτης δεν θα είχε αντίρρηση, αν ένα ανοιχτόμυαλο υπουργείο Παιδείας εφοδίαζε όλα τα γυμνάσια και τα λύκεια της χώρας, εννοώ τις βιβλιοθήκες τους, με το πολύτιμο για τη γλωσσική μας αυτογνωσία έργο του. Το «ΒΗΜΑ» το δώρισε στον έλληνα αναγνώστη της εφημερίδας, καιρός να τον γνωρίσει και η νεολαία στα σχολικά θρανία.

Ο Ελύτης, στη βράβευσή του με το Νομπέλ, κατέθεσε στο διεθνές κοινό έναν τόμο με τον «παππού» του, τον Ομηρο!