Πέντε μυστικά στους πίνακες του Βερμέερ

Μπορεί να μην ήταν από τους πλέον παραγωγικούς ζωγράφους της Χρυσής Εποχής της Ολλανδικής Ζωγραφικής, όμως ο Γιοχάνες Βερμέερ θεωρείται ένας από τους κορυφαίους δημιουργούς, με αποτέλεσμα τα εισιτήρια για τη μεγαλύτερη αναδρομική του στο Ράικσμιουζιουμ του Aμστερνταμ (με 28 από τα 37 σωζόμενα έργα του) να εξαντληθούν μέσα σε ελάχιστες ημέρες. Οι ρεαλιστικές απεικονίσεις των μορφών και η ικανότητά του να δίνει σχήμα και όγκο στα αντικείμενα μέσα από την απόδοση του φωτός είναι οι βασικές παράμετροι που κάνουν τα έργα του να ξεχωρίζουν.

Η ζωγραφική του Βερμέερ, όμως, σύμφωνα με άρθρο που δημοσιεύεται στην ιστοσελίδα του BBC, μοιάζει με μια λίμνη καλυμμένη με πάγο, όπου κάτω από την κρυστάλλινη επιφάνεια οι μορφές πάλλονται από ζωή, ενώ μέσα στην όμορφα κατασκευασμένη οπτική πραγματικότητα του καλλιτέχνη υπάρχει μια άλλη διάσταση: μια αόρατη πραγματικότητα που αποκαλύπτεται μόνο σε όποιον μπορεί να διαβάσει τα μηνύματα που στέλνουν τα σύμβολά του. Ας δούμε ενδεικτικά ορισμένα από αυτά.

Η κουρτίνα στο «Κορίτσι που διαβάζει ένα γράμμα μπροστά σε ένα ανοιχτό παράθυρο» (1657-8)

Το «μάτι» στην αρχαία ελληνική ζωγραφική «κλείνει» ο Βερμέερ με την πράσινη κουρτίνα που καλύπτει το ένα πέμπτο της σύνθεσης του έργου που φιλοτέχνησε όταν ήταν 25 ετών και το οποίο σηματοδοτεί μια στροφή στην καριέρα του καθώς «γεννήθηκε» την εποχή που ο δημιουργός του άφησε πίσω του τις θρησκευτικές σκηνές και άρχισε να επικεντρώνεται σε επεισόδια της καθημερινότητας.

Η κουρτίνα με την πλούσια πτύχωση, λοιπόν, δεν είναι παρά μια αναφορά στην αναμέτρηση που ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος περιγράφει μεταξύ του Ζεύξιδος και του Παρράσιου, δύο σπουδαίων ζωγράφων της κλασικής αρχαιότητας. Ο Ζεύξις φέρεται να απέδωσε τόσο ρεαλιστικά τα σταφύλια ώστε τα πουλιά έσπευσαν να τα δοκιμάσουν επιχειρώντας να «τσιμπήσουν» το έργο του. Θεωρώντας ότι είχε κερδίσει, ζήτησε από τον αντίπαλό του να τραβήξει το ύφασμα που κάλυπτε το δικό του έργο. Το κάλυμμα όμως ήταν ζωγραφισμένο και ο Ζεύξις παραδέχτηκε πως ο Παρράσιος ήταν καλύτερος καθώς είχε καταφέρει να τον ξεγελάσει, ενώ εκείνος είχε καταφέρει να παρασύρει στον αληθοφανή ζωγραφικό του κόσμο μόνο τα πουλιά. Το ίδιο παιχνίδι επιχειρεί και εδώ ο Βερμέερ βάζοντας τον θεατή στον πειρασμό να θελήσει να απλώσει το χέρι του και να παραμερίσει την κουρτίνα, παίζοντας με τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και ψευδαισθήσεων.

Το θερμαντικό σώμα στα πόδια της Γαλατούς (1658-59)

Μπορεί μια φουφού που ζέσταινε τα πόδια των γυναικών τις παγωμένες ημέρες του χειμώνα να κρύβει ερωτικά υπονοούμενα; Κι όμως, κάτι τέτοιο φαίνεται να συμβαίνει στο κρύο και ταπεινό δωμάτιο με τα σημάδια υγρασίας στον τοίχο και το ραγισμένο τζάμι, στο οποίο στέκεται η Γαλατού, η οποία με προσοχή ρίχνει το γάλα από την κανάτα στη λεκάνη. Πίσω από τη στιβαρή μορφή της, στο πάτωμα, βρίσκεται ένας θερμοπομπός, στον πυρήνα του οποίου υπάρχουν αναμμένα κάρβουνα, αντικείμενο δημοφιλές στην Ολλανδία του 17ου αι. Πίσω από την πηγή θερμότητας ωστόσο και πάνω στο πλακάκι απεικονίζεται σε τόνους του μπλε ένας ερωτιδέας.

Ο παιχνιδιάρης θεός σε συνδυασμό με το θερμαντικό σώμα ποδιών που θεωρούνταν σύμβολο της λαγνείας – διότι ζεσταίνει τα χαμηλότερα σημεία του σώματος – και τη σχεδόν άδεια κανάτα που συνδέεται με τη σεξουαλική διαθεσιμότητα του υπηρετικού προσωπικού αφήνουν ελεύθερη τη φαντασία του θεατή, που ωστόσο έχει μπροστά του μια καθ’ όλα αξιοπρεπή γυναικεία παρουσία καλυμμένη κάτω από βαριά ρούχα και απασχολημένη με δουλειές του νοικοκυριού.

Η ζυγαριά στον πίνακα «Η γυναίκα που κρατά ζυγαριά» (1662-64)

Θρησκευτικού περιεχομένου είναι το μήνυμα που «έκρυψε» σε αυτόν τον πίνακά του ο Βερμέερ και το τοποθέτησε στον πίνακα που βρίσκεται πίσω από τη δεξιά πλευρά της νεαρής γυναίκας η οποία πρωταγωνιστεί στο έργο. Το κεφάλι της, ενόσω εκείνη ετοιμάζεται να εκτιμήσει την αξία νομισμάτων και μαργαριταριών στη ζυγαριά που κρατά στο χέρι της, καλύπτει σε ένα σοβαρό ποσοστό το έργο που βρίσκεται πίσω της. Το κυρίως θέμα του ωστόσο διακρίνεται ξεκάθαρα: είναι η Ημέρα της Κρίσεως κατά τη Δευτέρα Παρουσία, όπου ο Ιησούς κάνει ό,τι και η γυναίκα. Ζυγίζει, κρίνει, όχι κοσμήματα, αλλά τις ψυχές.

Ο Βερμέερ ήταν έντονα θρησκευόμενος. Εζησε στην ευσεβή Προτεσταντική Ολλανδική Δημοκρατία, αλλά ακολούθησε τον καθολικισμό πριν από τον γάμο του, και η ζυγαριά μπορεί να αποτελεί υπαινιγμό της μειονοτικής του πίστης και της σύνδεσής του με τους Ιησουίτες.

Τα υφάσματα στο «Κορίτσι με ένα μαργαριταρένιο σκουλαρίκι» (1664-67)

Είναι απλώς μια ανώνυμη φιγούρα με μια ενδιαφέρουσα φορεσιά, της οποίας τα πολύτιμα υφάσματα αποτυπώνονται με ιδιαίτερα λεπτομερή τρόπο καθώς ο ζωγράφος ήταν ιδιαίτερα εξοικειωμένος με την ποιότητά τους, δεδομένου ότι ο πατέρας του εμπορευόταν υφάσματα; Υπάρχει και μια άλλη εκδοχή σχετικά με τα όσα συμβολίζει ο διάσημος πίνακας. Είναι γνωστό ότι ο Βερμέερ αγαπούσε ιδιαιτέρως το έργο του Τσεζάρε Ρίπα «Εικονολογία», το οποίο μεταφράστηκε στα ολλανδικά το 1644. Στο βιβλίο αυτό η Ζωγραφική αναπαρίσταται ως μια μορφή με μεταξωτό φόρεμα, τα χρώματα του οποίου αλλάζουν στο φως. Το κορίτσι του Βερμέερ επίσης είναι «ντυμένο» με τα τρία βασικά χρώματα της ζωγραφικής – κόκκινα χείλη και ρούχα σε αποχρώσεις του κίτρινου και του μπλε – και δεν αποκλείεται να αποτελεί τη συμβολική αποτύπωση της ίδιας της τέχνης.

Η γυάλινη σφαίρα στην «Αλληγορία της Πίστης» (1670-74)

Ο κεντρικός χαρακτήρας του πίνακα αποτελεί μια προσωποποίηση του καθολικισμού και η εμφάνιση και οι χειρονομίες της γυναίκας έχουν αντλήσει για άλλη μία φορά την έμπνευσή τους από την «Εικονολογία» του Τσεζάρε Ρίπα και στη συγκεκριμένη περίπτωση από τη μορφή της Πίστης.

Η γυάλινη σφαίρα πάνω από το κεφάλι της, όμως, δεν υπάρχει στο βιβλίο του Ρίπα. Ο ρόλος της διαλευκάνθηκε τη δεκαετία του 1970 όταν εντοπίστηκε σε ένα άλλο βιβλίο υπό τον τίτλο «Ιερά Εμβλήματα Πίστης, Ελπίδας και Φιλανθρωπίας» του φλαμανδού Ιησουίτη Βίλεμ Εσιους.

Ενας σύντομος στίχος στο βιβλίο εξηγεί ότι η σφαίρα συμβολίζει την αλληλεπίδραση του νου με τον Θεό και δικαιολογεί την παρουσία της στο έργο του Βερμέερ.