Αρθουρ Μίλερ (Β’)

Ο Αρθουρ  Μίλερ ήταν θαυμαστής του Ιψεν και του Στρίντμπεργκ, γι’ αυτό, όπως το επισημαίνουν οι ιστορικοί του θεάτρου της αμερικανικής σκηνής, ήταν και ο περισσότερο Ευρωπαίος. Με αυτή την επισήμανση τον προσέγγισε η κριτική, αλλά και τον απόλαυσε και το ευρωπαϊκό και το ελληνικό κοινό.

Το 1985, με αφορμή την παράσταση του πρώτου αριστουργήματός του, του «Ηταν όλοι τους παιδιά μου» στο Θέατρο Πορεία, με πρωταγωνιστές τον Αλέκο Αλεξανδράκη, τη Βέρα Ζαβιτσιάνου, τον Γρηγόρη Βαλτινό, τον Κώστα Αρζόγλου και την Πέγκυ Σταθακοπούλου και σε σκηνοθεσία του Ρότζερ Ουίλιαμς, έγραφα στην κριτική μου στα «ΝΕΑ», με τον τίτλο «Αγαμέμνων με ρεπούμπλικα»: «Ο Αρθουρ Μίλερ είναι ο ιψενικότερος Αμερικανός συγγραφέας. Και όταν ακόμα έκανε προσπάθειες (όπως στον “Θάνατο του εμποράκου”) να ανανεώσει τη μορφή με την καταφυγή στην τεχνική του κινηματογράφου και, όταν δοκίμασε να προβληματιστεί σε παλιά θέματα, με σκοπό να βρει αντικειμενικές αναλογίες θέματος – ιδεολογίας, πάντα στον νου του είχε την ιψενική άποψη για το θέατρο, τον χρυσό κανόνα του μεγάλου Νορβηγού: ρεαλιστική απεικόνιση και ταυτόχρονα σύγκρουση μεγάλων συμφερόντων, ιδεολογική αντιπαράθεση.

Το σύνδρομο Ιψεν

Πίσω από το μεγάλο κοινωνικό, ρεαλιστικό θέατρο της Αμερικής υπάρχει το σύνδρομο Ιψεν (και Στρίντμπεργκ): από τον Ο’ Νιλ ως τον Οντέτς και από τη Λίλιαν Χέλμαν στον Μίλερ και από τον Τεν. Ουίλιαμς στον Αλμπι. Αξονας τα έργα “Ενας εχθρός του λαού”, “Εντα Γκάμπλερ”, “Ενα κουκλόσπιτο”, “Βρυκόλακες”, “Ιωάννης Γαβριήλ Μπόρκμαν”, “Αρχιμάστορας Σόλνες” και “Πατέρας”, “Χορός του θανάτου” και “Δεσποινίς Τζούλια”. Και δεν είναι τυχαία αυτή η οφειλή και η αναφορά. Ο Ιψεν και ο Στρίντμπεργκ είχαν δανειστεί και είχαν επεξεργαστεί ως την τελειότητα στα ρεαλιστικά τους έργα τη γαλλική θεατρική φόρμα του “καλά φτιαγμένου έργου”, μόνο που σε αυτή τη φόρμα ανέθεσαν την ευθύνη να φέρει εις πέρας τα μεγάλα κοινωνικά και ιδεολογικά προβλήματα του ευρωπαϊκού Βορρά, όπως κι αυτά προέκυψαν από τις αντιφάσεις της αστικής κοινωνίας. Αυτές οι αντιφάσεις, χωρίς να εξαντλούνται στο σχήμα αυτό, φαίνονται στον δεσπόζοντα άξονα: βιομηχανική ανάπτυξη, τραπεζική πίστη, πουριτανική ηθική. Αυτός ο άξονας, τυραννικός στους Βόρειους Ευρωπαίους συγγραφείς, δεν ήταν τόσο εμφανής στον θαυμαστή τους Μπέρναρντ Σω και γι’ αυτό ο Ιρλανδός είρωνας δεν έγινε το πρότυπο των Αμερικανών, όπως θα το περίμενε κανένας.

Το “Ηταν όλοι τους παιδιά μου” (1946) είναι ένα έργο που θα το υπέγραφε και με τα δυο του χέρια ο Ιψεν. Και είναι καταπληκτικό πώς ένας τόσο νέος (τότε) συγγραφέας, όπως ο Μίλερ, είχε αφομοιώσει με τόση άνεση μια τόσο δύσκολη, γεωμετρική τεχνική. Με απλές, θεατρικές ανάσες, η γραφή περνάει από το ατομικό στο απάνθρωπο, από το συγκεκριμένο στις ιδέες, από το απλό στο σύνθετο, από το ηθογραφικό στο τραγικό. Κι όλα αυτά με αυστηρή τήρηση των τριών ενοτήτων, της έμμονης ιδέας του Ιψεν – ενότητα χρόνου, τόπου και θέματος. Στο έργο αυτό ο Μίλερ μιμείται ακόμη και τα εξωτερικά γνωρίσματα της τραγωδίας, η ύπαρξη κάποιων γειτόνων υποθέτει την ύπαρξη χορού που σχολιάζει και υποβαστάζει και η δράση αναπτύσσεται έξω από το σπίτι, στον κήπο. Οπως δηλαδή και στην τραγωδία, υπάρχει μια δημόσια έκθεση, μια δημοσιοποίηση του οικείου. Ετσι και σκηνικά το αστικό δράμα τρέπεται προς την (κοινωνική) τραγωδία.

Ευριπιδικό μοτίβο

Το κεντρικό μοτίβο του έργου πάλι είναι καθαρά ευριπιδικό. Ο Μίλερ εντοπίζει μέσα στην αμερικανική μεταπολεμική περίοδο συμπτώματα της ασθένειας των Ατρειδών. Ο Τζο Κέλερ είναι η μικροαστή μεταμόρφωση του Αγαμέμνονα, του Αγαμέμνονα του Ευριπίδη, βέβαια, όχι του Αισχύλου. Ο Κέλερ είναι ο Αγαμέμνων της “Ιφιγένειας εν Αυλίδι” και της “Εκάβης”. Ενας αριβίστας που οφείλει τον θρίαμβό του στην παιδοκτονία. Ο Μίλερ βαδίζει στα σίγουρα με τη στέρεη τεχνική του και το κοινόχρηστο ακόμη και σήμερα θέμα του (επειδή είναι κοινόχρηστο και αναγνωρίσιμο, γι’ αυτό και τραγικό). Βαδίζει στα σίγουρα πάνω στα χνάρια του ιψενικού δράματος και λύνει με άνεση ταχυδακτυλουργού κάθε δραματουργικό πρόβλημα που στην εξέλιξή του ξεφυτρώνει. Ετσι άτεγκτα από την πρώτη στιγμή έχει κινητοποιηθεί ο μηχανισμός που θα οδηγήσει στην τελική πιστολιά, όπως στην “Γκάμπλερ”».

«Οι Μάγισσες του Σάλεμ»

Το 1996, στην κριτική μου με τίτλο «Τα φαντάσματα του φανατισμού», σημείωνα για την παράσταση του έργου του Μίλερ «Οι Μάγισσες του Σάλεμ», που σκηνοθέτησε στο Εθνικό Θέατρο ο Νίκος Χαραλάμπους: «Ο Μίλερ είναι ένας ακμαίος και καθαρός ρεαλιστής, θα έλεγα πως είναι ακόμη σήμερα ο σημαντικότερος  εκπρόσωπος του κριτικού ρεαλισμού, που θα πει ότι καταγράφει με πιστότητα τα γεγονότα, εντάσσοντάς τα μέσα στα αυστηρά κοινωνικά τους συμφραζόμενα, με τέτοιον, όμως, τρόπο, ώστε να αποκαλύπτονται οι αρμοί, οι κλειδώσεις, οι αρθρώσεις των λειτουργιών και των διαδικασιών. Είναι κριτικός αυτός ο ρεαλισμός, γιατί εκκινεί από μια θεμελιώδη προϋπόθεση που ενέχει τον χαρακτήρα αξιώματος. Κάθε σύγκρουση, ακόμη και στο πιο ατομικό ή προσωπικό πλαίσιο, έχει αντανάκλαση στον κοινωνικό ιστό και το αντίθετο: προσδιορίζεται από τις κοινωνικές συντεταγμένες. Ο Μίλερ είναι παιδί του σοσιαλιστικού προβληματισμού που ανδρώθηκε στην Αμερική μέσα στο κλίμα των δημοκρατικών ζυμώσεων του Ρούζβελτ. Ετσι, μετά τον πόλεμο και την ήττα του Αξονα, η αμερικανική κοινωνία ανακαλύπτει στον συντηρητισμό και τον πουριτανισμό τα αντισώματα της εξόδου της κατά τον πόλεμο από την απομόνωση. Ο Μίλερ με τη σειρά έργων, αρχής γενομένης με το έργο καταγγελίας “Ηταν όλοι τους παιδιά μου”, όπου αποκαλύπτει με θάρρος και τόλμη την ανηθικότητα του κεφαλαίου, στρέφεται σε μια δραματουργική μελέτη των μηχανισμών που παράγουν βία, καταπίεση, υποκρισία και κρατική καταστολή. Αναλύει τους θεσμούς που στήνει η ανασφάλεια του αστού και καλύπτει το αστυνομικό κράτος. Εν ολίγοις ανακαλύπτει πως ο φασισμός είναι παγκόσμιο φαινόμενο που κυοφορείται συχνά μέσα στα σπλάχνα και του κοινοβουλευτισμού, όταν οι θεσμοί, αντί να υπερασπίζονται τα ατομικά δικαιώματα, θωρακίζουν τις φοβίες και τα υστερικά σύνδρομα μιας πουριτανικής κοινωνίας, μιας κοινωνίας σεμνότυφης και ως εκ τούτου, στο βάθος, ανήθικης. Γιατί ο πουριτανισμός είναι μια απολυτοποίηση της αδικίας, ώστε να καλύπτεται με μεταφυσικό τρόπο.

Ο Αρθουρ Μίλερ, αναβιώνοντας σκηνικά τα πραγματικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στο Σάλεμ το 1692, ξεδιπλώνει τους αναλλοίωτους τρόπους, με τους οποίους οι μηχανισμοί του τρόμου προσπαθούν να φιμώσουν την ελεύθερη έκφραση, την αυθορμησία, την επιθυμία και τη φυσική ροπή. Η σαφήνεια της αφήγησης των γεγονότων καθιστά τον “μύθο” του έργου παράδειγμα, μια ταυτότητα που η τιμή της ισχύει για κάθε εποχή και κάθε τόπο. Στις “Μάγισσες του Σάλεμ” η υστερία μιας ολόκληρης κοινωνίας τροφοδοτείται από φαντασιώσεις, φανατισμούς και ιδεολογήματα για να εξυπηρετηθούν σταθεροί και μόνιμοι κατασταλτικοί θεσμοί, η διοίκηση, η αστυνομία, το οργανωμένο εμπόριο και το εμπόριο ψυχών, η Εκκλησία. Θα ήταν εύκολη και πρόχειρη, επιπόλαια εκδοχή να θεωρήσουμε το έργο αυτό σαν αλληγορία που ερμηνεύει μόνο τα γεγονότα των μακαρθικών διώξεων και ανακρίσεων, των προγραφών στην Αμερική της αμέσου μεταπολεμικής περιόδου. Το έργο είναι ιστορικό ντοκουμέντο συνεχούς ισχύος».