Το δόγμα του σήμερα: άχρηστο ό,τι δεν φέρνει… νίκη

Μακροβούτι στο δια ταύτα του αθλήματος της καρδιάς μας, με πυξίδα ένα χθες που μας οδήγησε στον έρωτά του, ένα παρόν αιωρούμενο ανάμεσα στο πηγαίο και στο αναγκαίο και ένα αύριο που εξορίζει την ομορφιά που πηγάζει από την απόφαση να παίζεις και μόνο, και το βυθίζει σε έναν επαγγελματισμό που καταδικάζει οτιδήποτε άχρηστο κατά το δοκούν του και είναι άχρηστο οτιδήποτε δεν αποφέρει νίκη με κάθε τρόπο, και συνακόλουθα βεβαίως, οτιδήποτε δεν φέρνει οικονομικό κέρδος. Αλλά είναι απαραίτητη κι εδώ μια αναδρομή στις βρετανικές απαρχές του ποδοσφαίρου.

Ολοι οι ιστορικοί του αθλήματος συμφωνούν πως το πέρασμα από το αριστοκρατικό ποδόσφαιρο – χονδρικά: από το ποδόσφαιρο της περιόδου 1860-1880 – στο εργατικό και λαϊκό ποδόσφαιρο συμπίπτει με το πέρασμα από το παιχνίδι της ντρίμπλας (dribbling gαme) στο παιχνίδι της πάσας (pαssing gαme). Διόλου τυχαία, την εποχή εκείνη αποκαλούσαμε συχνά το pαssing gαme «σκωτσέζικο παιχνίδι», ακριβώς επειδή οι γνωστότεροι εργατικοί σύλλογοι προέρχονταν συνήθως απ’ τη Σκωτία. Αντιθέτως, το πρωταρχικό dribbling gαme -όπως προκύπτει κι από τ’ όνομά του – βασιζόταν στο παλιό αριστοκρατικό ιδεώδες του ατομικού ανδραγαθήματος: κάθε παίκτης προσπαθούσε, μόλις έπαιρνε την μπάλα στην κατοχή του, να φτάσει μόνος του ως την αντίπαλη εστία και να σκοράρει.

Η μεγάλη ανακάλυψη των εργατικών συλλόγων έγκειται στην εξής αλλαγή: πρωταρχική μέριμνα θεωρείται πλέον η συλλογική προσπάθεια: συνεπώς, θεμελιώδες στοιχείο του παιχνιδιού, που αποτελεί απαραίτητη συνθήκη των υπολοίπων (συμπεριλαμβανομένης της ντρίμπλας και του σουτ), καθίσταται πλέον η τέχνη της πάσας – η τέχνη τού να δίνεις την μπάλα στον συμπαίκτη. Είναι δε προφανές ότι η ανακάλυψη αυτή ευνοήθηκε από το πνεύμα της αλληλοβοήθειας και συνεργασίας που, εξ ορισμού, αναπτύσσονταν μέσα από την ομαδική εργασία στο εργοστάσιο.

Σε κάθε περίπτωση, τούτη η νέα ιδέα, σύμφωνα με την οποία – για να επαναλάβουμε τη ρήση του Οργουελ – «δεν μπορεί κανείς να παίξει ποδόσφαιρο μοναχός του», συμπίπτει απόλυτα με το ίδιο το πνεύμα του ως παιχνιδιού αλλά και με τις δυνατότητες που απορρέουν από τους κανονισμούς του. Δεν είναι τυχαίο που τη συναντάμε ακόμα και στα γραπτά των πρώτων θεωρητικών του cαlcio της ιταλικής Αναγέννησης: ενός παιχνιδιού που – ας το τονίζουμε – πάντα ακολούθησε αντίστροφη διαδρομή από τον σύγχρονο αθλητισμό, εφόσον επινοήθηκε από τους φλωρεντινούς δημοκράτες και μόνο στη συνέχεια υφαρπάχθηκε από τις μεγάλες αριστοκρατικές οικογένειες της πόλης.

Για παράδειγμα, το 1611 ο Τζόρτζιο Κορέζιο (Giorgio Coresio) – ένας από τους γνωστότερους φλωρεντινούς δημοκράτες και μεγάλος ανταγωνιστής του Γαλιλαίου – υποστήριζε ότι ο παιδευτικός χαρακτήρας του cαlcio είχε να κάνει με το γεγονός πως πρόκειται για ένα παιχνίδι κατά τη διάρκεια του οποίου «ένας άνθρωπος σώζει τον συνάνθρωπο κι ένας πολίτης τους συμπολίτες του, εφόσον μόνον ο Θεός μπορεί να κάνει τα πάντα μοναχός του».

Αρκεί ν’ αναπτύξουμε μέχρι τέλους τις τακτικές συνεπαγωγές τούτου του θεολογικο-πολιτικού αξιώματος και θα ξαναβρούμε, αυτομάτως, τις αρχές που ακολουθεί το ποδόσφαιρο, όταν παίζεται σύμφωνα με την ουσία του. Ετσι θα καταλάβουμε ακόμα καλύτερα την ευφυή διατύπωση του Τζον Κένεθ Γκαλμπρέιθ, σύμφωνα με την οποία το ιδεώδες του σύγχρονου σοσιαλισμού προκύπτει «από το υπέρμετρο πάθος μας για τα ομαδικά αθλήματα» (βλ. J. Κ. Galbraith, Annals οf an Abiding LiberaI, Ν. Υόρκη, Houghton Mifflin, 1979, σ. 292).

Οσο για τον Κορέζιο, το πραγματικό όνομά του ήταν Γεώργιος Κορέσσιος. Χιώτης στην καταγωγή, συστηνόταν ως «διδάσκαλος της ελληνικής φωνής εν τω σoφοτάτω φρoντιστηρίω της Πίσης» -δηλαδή καθηγητής ελληνικών στο πανεπιστήμιο της Πίζας -, όπως επίσης και το ποίημά του για το calcio με τίτλο, Διήγησις του κλεινού αγώνος των Φλορεντινών, δια στίχων, όσος παρ’ εκείνοις μεν κάλτζιον, παρά δε τοις αρχαίοις καλείται αρπάστον, ποιηθείσα παρά Γεωργίου Κορεσσίου του Χίου ευγενούς Βυζαντίου (Βενετία, 1611 κι εν συνεχεία ιταλική μετάφραση το 1688), βλ. το βιβλίο του Ν. Στουπάκη, Γεώργιος Κορέσσιος. Η ζωή, το έργο του και οι πνευματικοί αγώνες της εποχής του, Χίος, Ομήρεια Πνευματικό Kέντρο Δήμου Χίου, 2000.

Λοιπόν, το «καλό», επιθετικό και θεαματικό παιχνίδι – αυτό που παίζει ακόμα και σήμερα η Μπαρτσελόνα – είναι το ποδόσφαιρο εκείνο στο οποίο η ομάδα λειτουργεί ως αλληλέγγυα συλλογικότητα και κάθε παίκτης αντλεί ευχαρίστηση παίζοντας, όχι για τον εαυτό του, αλλά για τους συμπαίκτες του, σε αρμονία με τις κινήσεις τους. Πρακτικά τούτο σημαίνει ότι, κατά τη διάρκεια μιας αναμέτρησης, βασική επιδίωξη είναι ο παίκτης που δέχεται την μπάλα να μην μένει ποτέ απομονωμένος: να μην αναγκάζεται ποτέ να ξεφορτωθεί την μπάλα ή να θέσει την ομάδα σε κίνδυνο, παίρνοντας κάποιο αχρείαστο ρίσκο. Για τον λόγο αυτό θα πρέπει διαρκώς να σχηματίζεται γύρω του ένα πεδίο από πιθανές πάσες, οι οποίες – ιδεωδώς – ωθούν το παιχνίδι προς τα εμπρός, μιας και πρώτιστος στόχος του ποδοσφαίρου είναι να βάλεις γκολ στον αντίπαλο.

Τη δυνατότητα για τέτοιες πάσες (που μπορούμε ν’ αποκαλέσουμε «επιλογές»), τις εξασφαλίζει η συνεχής ομαδική κίνηση των συμπαικτών του. Καθώς όμως η παραμικρή κίνηση του παίκτη που προελαύνει με την μπάλα τροποποιεί αυτόματα τη γενική ισορροπία της ομάδας και τη διάταξή της πάνω στο χορτάρι, είναι απαραίτητο όλοι οι συμπαίκτες του να προσαρμόζουν διαρκώς τη θέση τους στις αλλαγές αυτές.

Επομένως βασική αποστολή των παικτών που δεν έχουν την μπάλα στα πόδια τους, είναι «ν’ ακολουθούν τις φάσεις», αναζητώντας διαρκώς τους χώρους που ελευθερώνονται από την κίνηση των συμπαικτών τους, προκειμένου να προτείνουν όσο το δυνατόν περισσότερες «επιλογές» στον κάτοχο της μπάλας. Ταυτόχρονα, χρειάζεται να επαγρυπνούν ώστε να προλάβουν την πιθανή απώλεια της μπάλας.

Σε πλήρη αντίθεση με ό,τι συνήθως της καταλογίζουν οι «φιλελεύθεροι» προπονητές, η συγκεκριμένη ποδοσφαιρική φιλοσοφία, που δεν βασίζεται στην αναζήτηση ατομικών λύσεων αλλά στο ιδεώδες του συλλογικού παιχνιδιού, δεν έχει τίποτε το μηχανικό ή το «μιλιταριστικό». Η συγκεκριμένη κριτική – που έχει συχνά για στόχο της την Μπαρτσελόνα – ταιριάζει γάντι στον τύπο παιχνιδιού που πρέσβευαν στις αρχές του 20ου αιώνα ο Μπέιντεν-Πάουελ και οι πρώτοι καθολικοί σύλλογοι: θεωρούσαν όλοι τους ότι ο «αρχηγός» της ομάδας έπρεπε να έχει το απόλυτο κουμάντο μέσα στο γήπεδο, καταλήγοντας να ταυτίζουν την παιδευτική αξία του ποδοσφαίρου με την υπακοή στην ιεραρχία. Ο Robert Stephenson Smyth Baden-Powell, 1ος βαρώνος Μπέιντεν-Πάουελ (1857-1940) υπήρξε βρετανός στρατιωτικός και ιδρυτής του προσκοπισμού.

Μεγάλο λοιπόν το κεφάλαιο του ποδοσφαίρου συνόλου και ακριβώς σε αυτό το χαρακτηριστικό του κρύβεται το κοινωνικό του μεγαλείο, ένας κόσμος του μαζί, που φωτογραφίζει τη φύση και λειτουργία του κόσμου που οι ελίτ αποκαλούν προλεταριάτο… Και αυτό ακριβώς, η ιδιαιτερότητα του ποδοσφαίρου σφραγίζει την ανεκτίμητη κοινωνική του ταυτότητα.