Στα «άδυτα» των διαπραγματεύσεων

Σε μια σουίτα ξενοδοχείου στο Knightsbridge δύο άνδρες ηλικίας πενήντα και κάτι συμφώνησαν να συναντηθούν υπό απόλυτη μυστικότητα και με ένα και μοναδικό ερώτημα στην ατζέντα τους: «Μπορούμε να γράψουμε ιστορία;».

Ο ένας ήταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Ο άλλος, ο πρώην υπουργός Οικονομικών της Βρετανίας και νυν πρόεδρος του Βρετανικού Μουσείου Τζορτζ Οσμπορν. Στόχος της συνάντησής τους ήταν να διερευνηθεί η πιθανότητα μιας συμφωνίας που θα βάλει τέλος σε μια από τις πιο δύσκολες πολιτιστικές διαμάχες παγκοσμίως: εκείνης για τα Γλυπτά του Παρθενώνα.

Η πρόσκληση, σύμφωνα με χθεσινό εκτενές δημοσίευμα των «Financial Times» που αποκαλύπτουν το παρασκήνιο της συνάντησης που πραγματοποιήθηκε τον Νοέμβριο του 2021, έγινε από τον έλληνα Πρωθυπουργό. «Είναι το πάθος μου», δηλώνει στη βρετανική οικονομική εφημερίδα ο Κυριάκος Μητσοτάκης ανακαλώντας στη μνήμη του εκείνη τη συνάντηση, αναφερόμενος στο θέμα του επαναπατρισμού. «Το ήθελα πολύ από την πρώτη φορά που είδα τη ζωφόρο όταν ήμουν περίπου 18 χρονών και επισκέφτηκα το Βρετανικό Μουσείο. Αυτό που με συγκλόνισε και με εξόργισε ήταν ότι το μνημείο είναι διαλυμένο. Είναι σαν να πήρες τη Μόνα Λίζα και να την έκοψες στη μέση».

Ο Οσμπορν – στο πρόσωπο και στις προτάσεις του οποίου είναι εστιασμένο το άρθρο των «FT» – άκουγε με προσήλωση καθώς ο Μητσοτάκης εξέθετε το θέμα. Δεν είχε ασχοληθεί σχεδόν καθόλου με τα Γλυπτά του Παρθενώνα κατά τη διάρκεια της καριέρας του στη βρετανική πολιτική. Είναι περισσότερο γνωστός για τον ρόλο του ως «καγκελάριος λιτότητας» της χώρας μετά το παγκόσμιο οικονομικό κραχ. Ως πρόεδρος του παλαιότερου δημόσιου μουσείου στον κόσμο, ωστόσο, διέκρινε την ευκαιρία να δείξει ότι διευθύνει ένα ίδρυμα έτοιμο να συμμετάσχει στη συζήτηση για τον επαναπατρισμό αρχαιοτήτων. Εξέχουσα προσωπικότητα από τον χώρο των τεχνών της Βρετανίας, όταν ρωτήθηκε γιατί πιστεύει ότι ο Οσμπορν δέχτηκε να συνομιλήσει με τον Μητσοτάκη, απάντησε μεταξύ άλλων ότι πρόκειται για «μια σημαντική στρατηγική πρόκληση για το Βρετανικό Μουσείο. Ο κόσμος θα παρακολουθεί».

Ο Οσμπορν δεν γνώριζε σχεδόν καθόλου τον Μητσοτάκη πριν από τη συνάντησή τους, αλλά διέκρινε έναν αποτελεσματικό τεχνοκράτη. Αστειευόμενος με συναδέλφους του τον χαρακτήρισε ως τον «Ρίσι Σούνακ της Ελλάδας». Ο Οσμπορν αρνήθηκε να μιλήσει δημόσια για αυτές τις συνομιλίες φοβούμενος πως οτιδήποτε διέρρεε θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του πρωθυπουργού, δεδομένων και των επερχόμενων εθνικών εκλογών.

Το κλίμα, ωστόσο, ανάμεσα στους δύο άνδρες έδειχνε ότι θα μπορούσε να επιτευχθεί συμφωνία άμεσα, δεδομένου ότι οι δύο συνομιλητές δεν είχαν βεβαρυμένο παρελθόν επί του θέματος, αν και ο Οσμπορν δεσμεύεται από την κοινοβουλευτική απόφαση του 1963 βάσει της οποίας το Βρετανικό Μουσείο δεν μπορεί να επιστρέψει στην Ελλάδα τα Γλυπτά. Η κυβέρνηση της χώρας, σύμφωνα πάντα με το δημοσίευμα, δεν πρόκειται να αλλάξει τον νόμο, παρά τις εκκλήσεις να το πράξει από την UNESCO.

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΑΝΤΑΛΛΑΓΕΣ. Αν και η αποτυχία επίτευξης συμφωνίας αποτελεί μια πιθανότητα που δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα, ο Οσμπορν φέρεται να υιοθετεί τη στρατηγική των πολιτιστικών ανταλλαγών, που έχουν ως στόχο να γεφυρώσουν το χάσμα μεταξύ των δύο πλευρών, όπως μια σειρά δανειακών συμφωνιών που θα αφορούν τα Γλυπτά και με τις οποίες θα χτιστεί εμπιστοσύνη μεταξύ Αθήνας και Λονδίνου.

Η Ελλάδα δεν θα απαρνηθεί την αξίωσή της- θα ήταν μεγάλο πρόβλημα για τον Μητσοτάκη να δεχτεί ένα «δάνειο» αυτού που θεωρεί ως ελληνική περιουσία – αλλά το Βρετανικό Μουσείο θα συμφωνούσε να στείλει στην Αθήνα το ένα τρίτο ή και μεγαλύτερο ποσοστό των Γλυπτών για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, όπως 10 χρόνια.

Ενα ερώτημα που τίθεται ωστόσο είναι αν η Ελλάδα θα επέστρεφε τα Γλυπτά με το πέρας της περιόδου δανεισμού. Ο Ρίτσαρντ Λάμπερτ, ο προκάτοχος του Οσμπορν ως πρόεδρος του Βρετανικού Μουσείου, δηλώνει ότι «υπέθετα ότι όταν δανείζονταν, δεν θα επέστρεφαν».

Η βρετανική πλευρά θα ζητούσε ως αντάλλαγμα τον δανεισμό ελληνικών θησαυρών (γίνεται λόγος για τις τοιχογραφίες της Θήρας). Το σχέδιο του Οσμπορν προβλέπει επίσης ότι, όταν θα έληγε το δάνειο, τα συγκεκριμένα Γλυπτά θα επιστρέφονταν στο Λονδίνο, αλλά ένα μεγαλύτερο μέρος τους θα αποστέλλονταν ταυτοχρόνως στην Αθήνα, καθιστώντας την Ελλάδα μόνιμη έδρα για τα Γλυπτά ανά πάσα στιγμή. Καθώς η εμπιστοσύνη στη συμφωνία θα αυξανόταν με την πάροδο του χρόνου, θα καθιερωνόταν μια κλιμάκωση έτσι ώστε σταδιακά να αποστέλλονται όλο και περισσότερα στην Αθήνα ώστε κάποια στιγμή τα μισά Γλυπτά του Παρθενώνα να βρίσκονται στο Λονδίνο και τα άλλα μισά στην Αθήνα, όπως οραματίζονται ορισμένα μέλη της διοικούσας επιτροπής του Βρετανικού Μουσείου.

Συνομιλίες βρίσκονται επίσης σε εξέλιξη για μια νομική συμφωνία, ώστε η σύναψη σύμβασης με το Βρετανικό Μουσείο να μην εξαναγκάζει την Αθήνα να αποδεχθεί καταρχήν την ιδιοκτησία του μουσείου επί των Γλυπτών.

Σε μια δεύτερη συνάντηση των δύο ανδρών στα τέλη του 2022, ο έλληνας Πρωθυπουργός ζήτησε από τον Οσμπορν την επιστροφή της ζωφόρου όχι τμηματικά και όχι επί δανείω.

Αν υπάρξει συμφωνία, δεν αναμένεται παρά μόνο μετά τις ελληνικές εκλογές. Και οι δύο πλευρές επιθυμούν να ξαναρχίσουν τις συνομιλίες και πιστεύουν ότι δεν υπήρξε ποτέ καλύτερη ευκαιρία για συμφωνία. Ο Οσμπορν δεν χρειάζεται βρετανική πολιτική υποστήριξη για να δανείσει τα Γλυπτά στην Ελλάδα – ανήκουν στο μουσείο – αλλά πιστεύει ότι η κυβέρνηση του Σούνακ θα υποστηρίξει ούτως ή άλλως την ιδέα. «Υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να μη λειτουργήσει» φέρεται ότι είπε ο Οσμπορν στο φιλικό του περιβάλλον. «Αλλά υπάρχει επίσης μεγάλη πιθανότητα να συμβεί».