Η εργαλειοθήκη του χειρός

Δεν γνωρίζω αν είναι πολυτέλεια χρόνου, περιττή επιστροφή στον χρόνο που έφυγε, αλλά συχνά επιστρέφω, κυρίως από συνήθεια επαγγελματική, αν θέλετε διαστροφή, στην αναζήτηση των αρχικών εννοιών των λέξεων που η χρήση τους, αιώνες τώρα, μας έχει εφοδιάσει με αυτοματισμούς και με ετοιμοπαράδοτες ευκολίες. Ετσι συχνά, όταν η επαγγελματική αυτή διαστροφή έρχεται ξαφνικά και μας κάνει συνειδητή την καταγωγή των λέξεων κοινής χρήσης, είναι απόλαυση μεγίστη η γνωριμία με την ηλικία των λέξεων. Σκεφτήκατε κάποια στιγμή την ιστορία που έχει να αφηγηθεί το χέρι ως λέξη και ως όργανο μέσα στην εξέλιξη της μακραίωνης περιπέτειας της γλώσσας μας;

Κάθε φορά που χρησιμοποιούμε μια λέξη συνειδητοποιούμε από πόσο μακριά έρχεται και πόσες εννοιολογικές σημάνσεις έχει προσλάβει; Καταρχάς το ρήμα «χειρίζομαι», που σήμερα έχει πληθώρα σημάνσεων σε όλο το φάσμα των πολιτικών, ψυχολογικών, οικονομικών, καλλιτεχνικών εννοιών. Οταν λέμε σήμερα πως αυτός ο ηγέτης ή ο εργοδότης ή ο δάσκαλος έχουν την ικανότητα να χειρίζονται υπηκόους, πολίτες, εργαζόμενους, μαθητές και ταυτόχρονα μηχανές και συστήματα μεθόδων, αντιλαμβανόμαστε την καταγωγή της σημασίας της λέξης που χρησιμοποιούμε; Πρέπει συχνά να φτάνουμε σε πολύ βαθύ χρόνο, στο σκοτεινό παρελθόν της ανθρώπινης παρουσίας στη γη, τότε που μέσα σε συνθήκες που ακόμη αναζητούνται τα αίτιά τους το ζώον άνθρωπος σηκώθηκε όρθιο και με τον καιρό τα δύο από τα τέσσερα πόδια του άλλαξαν χρήση, έγιναν χέρια και ως εκ τούτου άρχισε η επέμβαση του ζώου άνθρωπος στη φύση. Από όργανο βάδισης το χέρι έγινε εργαλείο με ποικίλες ικανότητες. Φούχτα και δάχτυλα ανέλαβαν μια πληθώρα από εργασίες.

Αλήθεια, πόσοι από μας, όταν βρεθούμε σε μια πηγή στο ύπαιθρο, δεν απλώνουμε τη φούχτα μας, κάνοντάς την δοχείο, και σκύβουμε να πιούμε νερό; Το πρώτο δοχείο στην ιστορία του ανθρώπου τη φούχτα του μιμήθηκε. Και το πρώτο ψαλίδι, το πρώτο σφυρί, το πρώτο φτυάρι και βέβαια το πρώτο βλήμα, αφού η γροθιά υπήρξε το πρώτο όπλο της ανθρώπινης ιστορίας.

Ετσι οι ποικίλοι χειρισμοί μας οδηγούν στην πρωτόγονη κοινωνία που το χέρι ήταν το μέσο που το όρθιο ζώο εγκαινίασε τη δική του ξεχωριστή, πρωτότυπη επέμβαση και διαχείριση της φύσης. Ιδού, λοιπόν, η διαχείριση, ό,τι μπορεί να αλλάξει, να διαμορφώσει, να μεταποιήσει, να εξαφανίσει, να αλλοιώσει το εργαλείο της χειρός. Για σκεφτείτε, αγαπητοί καθημερινοί χρήστες της γλώσσας μας, το ρήματα «διαχειρίζομαι», «εγχειρίζω», «επιχειρώ», «χειροκροτώ», «χειροτονώ», «χειραγωγώ», «χειρονομώ», «χειροδικώ», «χειραφετώ». Ολα τα εργαλεία που εφηύρε ο άνθρωπος, τις ενέργειες που είχε την ικανότητα το χέρι του μιμήθηκαν ή τις προεκτάσεις του χεριού του. Τίποτε εξάλλου δεν άλλαξε μέσα στους αιώνες. Οπως και τώρα ο γονιός, ο έμπειρος της οικογένειας, ασκούσε το νήπιο στις χρήσεις του χεριού, το καθιστούσαν εργαλείο, παραγωγό έργο δηλαδή, και το μυούσαν φυσικά στην καθημερινή εργαλειοθήκη του οίκου, όπου τα περισσότερα εργαλεία είχαν καταγωγή το χέρι – το μαχαίρι, το κουτάλι, το ψαλίδι, το σφυρί, η μέγγενη, η κούπα, αλλά και η οβίδα και το βλήμα και το βέλος και ο κουβάς του χεριού είναι εφαρμογές.

Αλλά τι περιπέτειες έχουν λέξεις, όταν σκεφτεί κανείς πόση βαρύτητα πήρε στην ιστορία του ανθρώπου, π.χ., η χειραφέτηση. Οπως μετά  την καθοδήγηση του νηπίου το αφήνουμε να περπατάει μόνο του, να σταθεί όρθιο, να σταθεί στο ένα πόδι κ.λπ. Του διδάσκουμε με την παρατήρηση ή τη δοκιμή να εξαντλήσει τις δυνατότητες του χεριού του και να σκέφτεται τον τρόπο, με τον οποίο θα επεμβαίνει στα πράγματα, εξαντλώντας τις δυνατότητές του. Το πώς από την καθαρή επέμβαση του χεριού στον υλικό μας περίγυρο η χρήση του όρου «χειρίζομαι» έφτασε στα γεγονότα, στις απόψεις, στις μεθόδους, είναι η δεινότητα του εργαλείου που μας χαρίστηκε.

Η παιδεία χειρίζεται σώματα και ψυχές. Ο νόμος χειρίζεται όρια, δυνατότητες, υπερβάσεις και προσδοκίες ανθρώπινων ενεργειών. Η τέχνη διαχειρίζεται μορφές και σημάνσεις ήχων, χρωμάτων, όγκων, λέξεων. Η τεχνική, τρόπους ποικίλων χρηστικών εργαλείων μετασχηματισμού, μεταποίησης ή διαφορετικής εκμετάλλευσης των μορφωμάτων της ύλης. Αναζητώντας συχνά χειροποίητα προϊόντα, κάνουμε ότι ξεχνάμε πως τα βιοτεχνικά ή βιομηχανικά είναι εξελίξεις χειροποίητων μορφών και πρωτογενών χρήσεων. Ακόμη και όταν ο συγγραφέας γράφει στον ηλεκτρονικό υπολογιστή χειρόγραφο ονομάζεται από τον τυπογράφο το κείμενο που θέλει να στοιχειοθετήσει, αν μάλιστα σκεφτεί κανείς πως με το χέρι του στοιχειοθετεί κυριολεκτικά ο τυπογράφος την τυπογραφική πλάκα. Βέβαια η χρήση χειρισμών είναι και το έργο του γιατρού, κυρίως του ψυχιάτρου, και βέβαια κάθε δασκάλου.

Για 60 και πάνω χρόνια είμαι δάσκαλος και καθημερινή έγνοια μου ήταν ο χειρισμός μιας τάξης, μιας ομάδας ενός ακροατηρίου και μεμονωμένων παιδικών και εφηβικών ψυχών. Αν οι δυνατότητες των πιονιών του σκακιού είναι άπειρες, τι να πω για τις δυνατότητες καθοδήγησης χιλιάδων εφήβων, χωρίς να αλλοιωθεί η προσωπικότητά τους;

Λέμε και γράφουμε συχνά πως η πολιτική και οι πολιτικοί χειραγωγούν τους οπαδούς ή τους πολίτες μιας κοινωνίας. Χειραγωγώ και χειρίζομαι ανθρώπους στις πνευματικές και ψυχολογικές συνθήκες συγκεκριμένων κοινωνιών και όρων σημαίνει πλέον δείχνω τα όρια, καθορίζω τις μεθόδους και καταγράφω τους κινδύνους. Οποια άλλου είδους χειραγώγηση, πράγμα που αποτολμούν κυρίως οι πάσης φύσεως πολιτικές ή κοινωνικές τυραννίδες, είναι, αν μη τι άλλο, κατάχρηση εξουσίας, του δυνατού προς τον αδύνατο, του γνώστη προς τον ανίδεο, του δασκάλου προς τον μαθητή. Η φιλοδοξία ενός δασκάλου θα πρέπει να είναι να εκπαιδεύσει έναν άνθρωπο που να φτάσει να αρνηθεί τον δάσκαλό του, τουλάχιστον όσον αφορά στη μέθοδο και τη μορφή. Τουλάχιστον στη γλώσσα μας η χειραγωγία έχει τόσες σημασίες που είναι προβληματική η χρήση της, αν ο λέγων ή ο γράφων δεν ελέγχουν με εγρήγορση το γνωστικό περιβάλλον που την εντάσσει. Εκπαίδευση που δεν έχει στην καταστατική της εντολή τη χειραφέτηση των μαθητών από προκαθορισμένες συνταγές πειθαρχίας σε ηθικά, λογικά και ψυχολογικά προτάγματα. Η μόνη λογική μέθοδος στη κάθε εκπαίδευση είναι η αντικειμενική έκθεση ιδεών και μεθόδων και των θετικών και αρνητικών όρων που μας εξοπλίζει η πείρα.

Από τη χειραγώγηση στον χειρισμό και από τη διαχείριση στη χειραφέτηση συνήθως οι δρόμοι γίνονται μονοπάτια και χρειάζεται πυξίδα γερής παιδείας και ενστίκτου για να μην πέσει κανείς, συνήθως ο ανώριμος έφηβος, στον λάκκο με τα φίδια.