Η σφαγή, το χαμάμ και τo καφενείο

Είχα γράψει πριν από μερικά χρόνια για τρεις πίνακες «σταθμούς» στην Ιστορία της Τέχνης, οι οποίοι, για ποικίλους λόγους, έχουν γίνει γνωστοί και αναφέρονται συνήθως με εσφαλμένο τίτλο: τη (λεγόμενη) Νυχτερινή περίπολο του Ρέμπραντ, το (λεγόμενο) Πρόγευμα στη χλόη του Μανέ και τις (λεγόμενες) Δεσποινίδες της Αβινιόν του Πικάσο. Αν κάποιος θέλει λεπτομέρειες για το πώς προέκυψε ο εσφαλμένος τίτλος μπορεί να αναζητήσει το σχετικό Γλωσσίδιο (16.11.2019) ή να περιμένει την έκδοση εντός του 2023, από τις εκδόσεις Πατάκη, των «Γλωσσίδιων» της περιόδου 2018-22, ταξινομημένων και ελαφρώς επανεπεξεργασμένων. Σήμερα, σειρά έχουν τρεις ακόμα πίνακες οι οποίοι, κατά τη γνώμη μου, παρουσιάζουν επίσης κάποια προβληματάκια ως προς την απόδοσή τους στα ελληνικά.

Και πρώτα ο γνωστός πίνακας του Ντελακρουά που αποκαλείται παρ’ ημίν Η σφαγή της Χίου. Ο γαλλικός τίτλος λοιπόν είναι Les Massacres de Scio (1824), δηλαδή Οι σφαγές στη Χίο ή έστω Οι σφαγές της Χίου. Η διαφορά δεν είναι τόσο ασήμαντη όσο εκ πρώτης όψεως φαίνεται, αφού ο τίτλος Η σφαγή της Χίου προσωποποιεί κατά κάποιον τρόπο το νησί, κατά το «Η θυσία της Ιφιγένειας» ή «Η σφαγή των αθώων νηπίων».

Περίπου σαράντα χρόνια μεταγενέστερος είναι ο επίσης πολύ γνωστός πίνακας του Ζ.Ο.Ντ. Ενγκρ (Ingres, εξού και τον έχω δει να αναφέρεται ως Ινγκρες!) Le Bain turc (1863), ο οποίος αποδίδεται ελληνικά Το τουρκικό λουτρό. Ομως, Bain turc στα γαλλικά, όπως και turkish bath στα αγγλικά, είναι απλούστατα το χαμάμ, ιδιαίτερα δημοφιλές και διαδεδομένο σε όλην την καθ’ ημάς (και τη μη καθ’ ημάς) Ανατολή. Εν ολίγοις, ο πίνακας του Ενγκρ θα έπρεπε να λέγεται απλώς Το χαμάμ.

Τρίτη περίπτωση έργου που ο τίτλος του «δικαιούται», νομίζω, ένα σχόλιο είναι ο πίνακας του Βαν Γκογκ Το νυχτερινό καφενείο (1888). Πράγματι, ο γαλλικός τίτλος του πίνακα, βασισμένος σε επιστολή του Βαν Γκογκ στον αδελφό του, είναι Le Café de nuit. Ωστόσο, νυχτερινό καφενείο στα ελληνικά δεν σημαίνει τίποτα. Δεν υπάρχουν νυχτερινά και ημερήσια καφενεία, όπως νυχτερινά και ημερήσια γυμνάσια. Πρόκειται για καφενείο στην Αρλ, όπου είχε εγκατασταθεί τότε ο Βαν Γκογκ, το οποίο απλώς έμενε ανοιχτό μέχρι αργά τη νύχτα, λειτουργώντας και σαν καταφύγιο κάθε λογής ξενύχτηδων, ακόμα και ανθρώπων οι οποίοι δεν είχαν πού να κοιμηθούν. Θα έλεγα λοιπόν Καφενείο που διανυκτερεύει, αφού το Διανυκτερεύον καφενείο, που και αυτό λέει ακριβώς το ίδιο, θυμίζει διανυκτερεύον φαρμακείο, διανυκτερεύον νοσοκομείο ή διανυκτερεύον πρατήριο βενζίνης.

Σημείωση: Ο δαίμων του πληκτρολογίου, ή ίσως και του μυαλού μου, ξαναχτύπησε. Το προηγούμενο Σάββατο τη γαλλική λέξη Restauration την έγραψα Restoration, σε ένα ιδιότυπο αγγλογαλλικό τουρλού. Mea culpa, προφανώς.

Επιδόρπιο

Με τη γνωστή υπέρμετρη εμπιστοσύνη στον εαυτό του, ενίοτε στα όρια της αλαζονείας, αλλά και με την αδιαμφισβήτητη αίσθηση του χιούμορ που τον διέκρινε, ο Χένρι Κίσιντζερ, όταν κάποτε ρωτήθηκε μήπως επίκειται κάποιου είδους μείζον γεγονός στη διεθνή σκηνή, μήπως κάποια κυοφορούμενη κρίση ξεσπάσει την επόμενη βδομάδα απάντησε: «Αποκλείεται. Την επόμενη βδομάδα οι μέρες μου είναι όλες κλεισμένες».