Δημοκρατία έναντι Δεσποτισμού

Περνάει η ανθρωπότητα μια δοκιμασία σε πολλά μέτωπα: ενεργειακή και οικονομική κρίση, κλιματική αλλαγή, πανδημία Covid 19, πόλεμος στην Ουκρανία. Τα δεινά συσσωρεύονται, αλλά δεν είναι πρωτόγνωρα. Κρίσεις και καταστροφές έχει ζήσει η ανθρωπότητα και στο παρελθόν και μάλιστα σε μεγαλύτερη κλίμακα. Οφείλονται στην αδυναμία να δοθούν λύσεις σε προβλήματα που αφορούν μεγάλα πλήθη ανθρώπων.

Οι μόνιμες επιτυχημένες λύσεις που δίνει ο άνθρωπος σε προβλήματα που συχνά αντιμετωπίζει αποτελούν μέρος της εμπειρίας του, της δύναμής του, των αξιών και του πολιτισμού του. Ομως η εφαρμογή τους εξαρτάται από την κοινωνική του οργάνωση, κυρίως από την πολιτική εξουσία που είναι το κύριο όργανο επιβολής συλλογικών αποφάσεων.

Πολλοί πιστεύουν ότι μια δεσποτική μορφή εξουσίας είναι πιο αποτελεσματική στην αντιμετώπιση κρίσεων και ότι μπορεί να επιβάλλει την πολιτική της, χωρίς να αποδυναμώνεται από θεσμικά εμπόδια ή αντιστάσεις πολιτών. Αλλοι, αντίθετα, υποστηρίζουν την ανάγκη δημοκρατικού ελέγχου όσων ασκούν εξουσία, έστω και αν τα προγράμματά τους ανατρέπονται όταν οι αποφάσεις τους συναντούν αντιστάσεις ή όταν υπάρχουν δυσλειτουργίες στο ίδιο το σύστημα εξουσίας. Τα δύο αυτά «μοντέλα» άσκησης εξουσίας, της κλειστής και της ανοιχτής κοινωνίας δοκιμάζονται σήμερα ως προς την αποτελεσματικότητά τους, μπρος στις προκλήσεις του καιρού μας.

Το μοντέλο συγκεντρωτικής εξουσίας της Κίνας – χαρακτηριστικό δείγμα σύγχρονης κλειστής κοινωνίας -, είχε αρχικά μεγάλη επιτυχία στον έλεγχο κρουσμάτων της πανδημίας επιβάλλοντας καθολικό λοκντάουν, το οποίο τηρήθηκε στο ακέραιο. Αντίθετα, στις ανοιχτές κοινωνίες των δυτικών χωρών υπήρξαν μεγάλες κυβερνητικές παραλείψεις και αντιστάσεις πολιτών. Σε δεύτερη φάση, όμως, οι περισσότερες δυτικές χώρες μπόρεσαν να τιθασεύσουν την πανδημία, χωρίς να επιβληθούν αυταρχικές πολιτικές, ενώ η σκληρή κινεζική πολιτική απέτυχε και εξαναγκάστηκε σε άτακτη υποχώρηση.

Εχουμε την τάση να υπερτιμούμε την αποτελεσματικότητα των πολιτικών που εφαρμόζουν «σφριγηλοί» ηγέτες αυταρχικών κυβερνήσεων. Και πολλοί είναι που νοσταλγούν τον παλιό κόσμο της κλειστής κοινωνίας με την εντύπωση σταθερότητας που παρείχε και τις βεβαιότητες στις οποίες στηριζόταν. Η διαρκής αναζήτηση, οι αβεβαιότητες και οι επισφάλειες που συνοδεύουν την ανοιχτή κοινωνία φοβίζουν αρκετούς συνανθρώπους μας. Ομως, η πορεία της χωρίς βεβαιότητες την καθιστά ασφαλέστερη στη μακρά πορεία. Και η διαρκής αναζήτηση, η κριτική συζήτηση και ο έλεγχος των εκάστοτε  προσφερόμενων λύσεων, είναι πηγές της δυναμικής της. Εντός της τα άτομα μπορούν να ελέγξουν καλύτερα την κοινωνική τους μοίρα, όσο και αν υπόκειται σε περιορισμούς, σε σύγκριση με τις δυνατότητες που τους προσφέρει μια στατική κλειστή κοινωνία, η οποία καθοδηγείται από μια κλειστή ομάδα ιθυνόντων.

Για αυτό σήμερα υπάρχουν κοινωνικά σύνολα που εκδηλώνουν μαζικά την επιθυμία τους να ενταχθούν στο θεσμικό και πολιτισμικό πλαίσιο που ταιριάζει στην ανοιχτή κοινωνία. Αυτήν την απόφαση έχει πάρει η Ουκρανία ήδη από το 2004 και τη διατρανώνουν σήμερα οι Ουκρανοί με τη σθεναρή αντίσταση που προβάλλουν στον ρώσο εισβολέα, αντικειμενικός σκοπός του οποίου είναι η ματαίωση της απόφασής τους υπέρ μιας ανοιχτής, δημοκρατικής κοινωνίας. Αντιπροσωπεύει τις δυνάμεις της κλειστής κοινωνίας, της στασιμότητας και της συντήρησης.

Η προοπτική επικράτησης της  ανοιχτής κοινωνίας και των αρχών της στον κόσμο έχει ως προαπαιτούμενο τη νίκη της Ουκρανίας σ’ αυτόν τον πόλεμο. Μια ήττα της θα σηματοδοτήσει τη ματαίωση αυτής της προοπτικής. Αυτό εξηγεί τη μεγάλη απήχηση που έχει ο αγώνας των Ουκρανών σήμερα σε όλο τον κόσμο.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών