People’s game, το φόβητρο ελίτ και γιαλαντζί διανοούμενων: Μέρος 1ο

Ενδοσκόπηση στην ταυτότητα του φαινομένου ποδόσφαιρο, και όσο επισκέπτεσαι τις λεπτομέρειές του, τόσο ανακαλύπτεις ότι δεν ξέρεις τίποτα, αλλά και τόσο σε μαγεύει το κοινωνικό διά ταύτα… Ταυτόχρονα σου διεγείρει βαθύτατα πρωτόγονα ένστικτα, όταν αναζητούσες απεγνωσμένα στοιχεία αλληλεγγύης για να τα βγάλεις πέρα. Είναι αυτό που ονομάζουμε ομάδα, ένας κόσμος τού μαζί, που το ποδόσφαιρο το κουβαλάει στην πεμπτουσία του. Βαθιά λοιπόν ανάσα και κατάδυση για μια ακόμα επίσκεψη στην κυψέλη τού μαζί που λέγεται ποδόσφαιρο.

Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι, αν οι πνευματικές ελίτ άρχισαν σταδιακά ν’ αλλάζουν άποψη για το ποδόσφαιρο, είναι ακριβώς επειδή αυτό μετατράπηκε σταδιακά – αρχής γενομένης από την Αγγλία – στο κατεξοχήν people’s game. Η υπόθεση αυτή στηρίζεται σε δύο τουλάχιστον διαπιστώσεις. Αρχικά, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι η νέα αυτή περιφρόνηση των ελίτ για τον αθλητισμό υπήρξε μάλλον επιλεκτική.

Από τη στιγμή που ολοκληρώθηκε η ιδιοποίηση του ποδοσφαίρου από τις λαϊκές τάξεις (όπως έγινε και αργότερα με την ποδηλασία, μέσω της πραγματικά λαϊκής εποποιίας του Γύρου της Γαλλίας), τα προνομιούχα στρώματα δεν γύρισαν την πλάτη τους στον αθλητισμό γενικώς. Ο αθλητισμός, άλλωστε, συνέχισε ν’ αποτελεί ένα από τα βασικά στοιχεία τής εκπαίδευσης των γόνων της ελίτ στο Ιτον, στην Οξφόρδη και στο Κέιμπριτζ.

Αντιθέτως, τα μέλη της ελίτ στράφηκαν πολύ γρήγορα σε άλλου τύπου αθλητικές δραστηριότητες, με πρώτες και καλύτερες το τένις, τους αγώνες αυτοκινήτων, το γκολφ και την ιππασία. Κοινό τους γνώρισμα είναι πως για να επιδοθεί κανείς σε αυτές, χρειάζεται έναν εξοπλισμό που υπερβαίνει τις οικονομικές δυνατότητες των λαϊκών τάξεων. Το σπουδαιότερο όμως γνώρισμα είναι ότι για καμία εξ αυτών των δραστηριοτήτων-αθλημάτων δεν υπάρχει κάτι αντίστοιχο με το ποδόσφαιρο αλάνας.

Ολα αυτά τα αθλήματα απαιτούν συνθήκες και προϋποθέσεις που το ποδόσφαιρο της αλάνας τις ξεπερνά. Οπως και να έχει πάντως, είναι προφανές ότι οι διανοούμενοι ποτέ δεν απέρριψαν τα συγκεκριμένα σπορ των προνομιούχων, όπως έκαναν με το ποδόσφαιρο ή την ποδηλασία. Απεναντίας, τούτα συνεχίζουν να προσφέρουν μέχρι σήμερα στα μέλη των προνομιούχων τάξεων ορισμένες εξαιρετικές αφορμές για να συνευρεθούν κοινωνικά – αρκεί ν’ αναλογιστεί κανείς το κοσμικό θέαμα που συνόδευε μέχρι πρόσφατα το τουρνουά Ρολάν Γκαρός στο Παρίσι.

Το δεύτερο στοιχείο που θα πρέπει να συγκρατήσουμε είναι η αιτία για μια πιο πρόσφατη, ριζική αλλαγή στάσης των διανοούμενων απέναντι στο ποδόσφαιρο. Η μεταστροφή αυτή έλαβε χώρα μόλις η αυξανόμενη κυριαρχία της καπιταλιστικής λογικής επί του αθλήματος άρχισε να τροποποιεί θεαματικά τη θέση του επαγγελματία ποδοσφαιριστή, τόσο σε κοινωνικό, όσο και σε συμβολικό επίπεδο*(30). Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’90, ελάχιστοι ήταν οι ποδοσφαιριστές που μπορούσαν να επιβιώσουν δρέποντας τις δάφνες της αγωνιστικής τους καριέρας. Κατά την πρώτη, μάλιστα, περίοδο του επαγγελματικού ποδοσφαίρου απαγορευόταν ο μισθός ενός ποδοσφαιριστή να υπερβαίνει πάνω από δύο φορές τον μισθό ενός ειδικευμένου εργάτη ή ενός εργοδηγού. Ως αποτέλεσμα, όχι μόνον ο θρυλικός Γκαρίντσα, μα και πλήθος άλλων παικτών πέθαιναν μες στην πιο μαύρη φτώχεια.

Το σημείο-κλειδί της μετάβασης τούτης υπήρξε ο νόμος Μποσμάν, που επιβλήθηκε από την UEFA το 1995 μέσω του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου. Ο νόμος αυτός – τον οποίον είχαν τότε εξυμνήσει οι περισσότερες οργανώσεις της Αριστεράς και της άκρας Αριστεράς ως μεγάλη νίκη του «αντιρατσισμού» – επέτρεψε στους μεγαλύτερους ποδοσφαιρικούς συλλόγους να μετατραπούν σε καπιταλιστικές, ουσιαστικά, επιχειρήσεις που μπορούν μέχρι να εισάγονται και στο χρηματιστήριο. Καθώς οι σύλλογοι πλέον ήταν σε θέση να πληρώνουν χρυσάφι για να αγοράζουν τους καλύτερους παίκτες του πλανήτη, αναπόφευκτα ένας ολοένα κι αυξανόμενος αριθμός επαγγελματιών παικτών μετατράπηκαν σε απλούς μισθοφόρους, έτοιμοι ανά πάσα στιγμή να σπάσουν το συμβόλαιό τους, προκειμένου να πουληθούν σ’ όποιον τους προσφέρει περισσότερα χρήματα.

Είναι γνωστό πλέον ότι, πολύ συχνά και όπως ήδη έκαναν οι ομάδες μπέιζμπολ των ΗΠΑ, οι αστέρες του ποδοσφαίρου – με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον Ντέιβιντ Μπέκαμ – κερδίζουν περισσότερα χρήματα από την εμπορική εκμετάλλευση της εικόνας τους παρά από τη στενά ποδοσφαιρική τους καριέρα. Αμεση συνέπεια τούτης της εξέλιξης ήταν η σταδιακή ένταξη των εν λόγω παικτών στο απαστράπτον και φιγουρατζίδικο σύμπαν της σόουμπιζ, της εξουσίας και του χρήματος. Λογικό ήταν οι ελίτ της καπιταλιστικής κοινωνίας – ξεκινώντας από τους επιχειρηματικούς κύκλους, τα ΜΜΕ, τη μόδα και τη σόουμπιζ – ν’ αρχίσουν να βλέπουν μ’ εντελώς διαφορετικό μάτι τους πιο διάσημους ποδοσφαιριστές, από τη στιγμή που οι τελευταίοι μετατράπηκαν πλήρως σε «σταρ» (ακόμα και στις περιπτώσεις που προέρχονταν από τα πιο φτωχά μεταναστευτικά στρώματα). Μια ματιά στις «σουίτες» από τα «επίσημα» των σημερινών γηπέδων αρκεί για ν’ αντιληφθούμε το εύρος της αλλαγής αυτής – για να μη μιλήσουμε καν για τη γενικότερη αύξηση της τιμής των εισιτηρίων.

Το παράδοξο της υπόθεσης είναι πως τούτη η θεαματική συμφιλίωση μιας ολοένα και μεγαλύτερης μερίδας των διανοούμενων και των ανερχόμενων μεσοστρωμάτων με το πιο λαϊκό άθλημα του πλανήτη (με μόνη και μεγάλη εξαίρεση τις ΗΠΑ, για μια ακόμη φορά) ξεκινά να λαμβάνει χώρα τη στιγμή ακριβώς που η ίδια η φύση του ποδοσφαίρου άρχισε σταδιακά να παραμορφώνεται κάτω από την πίεση της εμπορευματοποίησης. Το 1995, ο ουρουγουανός μαρξιστής διανοούμενος Εδουάρδο Γκαλεάνο συνόψιζε ως εξής την κατάσταση: «Η ιστορία του ποδοσφαίρου είναι ένα ταξίδι από το πηγαίο στο αναγκαίο. Καθώς το ποδόσφαιρο κατέληξε να γίνει βιομηχανία, εξορίστηκε σιγά σιγά η ομορφιά που πηγάζει από την απόλαυση να παίζεις και μόνο. Στον κόσμο μας σήμερα, το επαγγελματικό ποδόσφαιρο καταδικάζει οτιδήποτε άχρηστο, και είναι άχρηστο οτιδήποτε δεν αποφέρει κέρδος».

Για ν’ αντιληφθούμε τη σημασία αυτής της τόσο αυστηρής αλλά και τόσο απαισιόδοξης ετυμηγορίας – με την οποία, ωστόσο, συμφωνεί η συντριπτική πλειονότητα όσων παρακολουθούν το άθλημα -, αρκεί να θυμηθούμε αυτό που είναι το σημαντικότερο από όσα έχουμε ήδη αναφέρει για την ίδια την ουσία του ποδοσφαίρου, ως παιχνιδιού. Ενός παιχνιδιού που θεώνει την πεμπτουσία του ευ αγωνίζεσθαι και που αυτή το απογειώνει στη συνείδηση των λαών: την έννοια «ομάδα», την έννοια του ματαίως επιδιωκόμενου από όλα τα δόγματα… μαζί! Σε αυτή την ουσία παραμένουν, πλέον, πιστοί μόνον ορισμένοι μεγάλοι και ιστορικοί σύλλογοι, με πρώτη και καλύτερη την Μπαρτσελόνα, την οποία ορισμένοι γνώστες του αθλήματος έφτασαν να χαρακτηρίσουν – ίσως λιγάκι πρόωρα – ως «την καλύτερη ομάδα όλων των εποχών».

Αυτό όμως το τεράστιο θέμα οφείλουμε να αναπτύξουμε λίαν προσεχώς.