Η αρχιτεκτονική της μνήμης

Δύο σημαδιακές ημερομηνίες αποτελούν την αφορμή για τη συγγραφή αυτού του κειμένου. Η σημερινή, που ξεκινώ να γράφω και αναφέρεται στην καθιερωμένη επέτειο του Ολοκαυτώματος (27/ΙΑΝ) και η δεύτερη η ημέρα δημοσίευσης αυτού του κειμένου (5/ΦΕΒ), ημερομηνία της ταφής της αγαπημένης μας Ντορέττας, μητέρας της συντρόφου μου Λούσυς. Μιας αξιολάτρευτης γυναίκας που ανέδειξε ο σκηνοθέτης Δημήτρης Βερνίκος μέσα από τη βραβευμένη ταινία του με τίτλο «Πνοή Ζωής», που γυρίστηκε 5 χρόνια πριν από τον θάνατό της, παρουσιάζοντας μια πτυχή της ζωής της, όταν αμέσως μετά τον πόλεμο βρέθηκε στο σανατόριο του Καραμάνη στο Πήλιο με άλλους εβραίους νέους που είχαν επιστρέψει από στρατόπεδα συγκέντρωσης. Σε αυτό το σανατόριο που είχε φιλοξενήσει τον Σεφέρη και τον Σικελιανό, ανάμεσα στις πρωτοποριακές θεραπείες για τη φυματίωση και στις φιλολογικές βραδιές, η Ντορέττα γνώρισε τον Γκυ Γιαχιέλ, που μόλις είχε επιστρέψει από το Αουσβιτς και βρέθηκε στην Ελλάδα εντελώς μόνος. Τραυματισμένοι και οι δύο από το ανελέητο κυνήγι των Γερμανών, την απώλεια προσφιλών προσώπων, μέσα στο ρομαντικό κλίμα του Πηλίου ερωτεύτηκαν, φτάνοντας στο σημείο να ανταλλάξουν βέρες. Οι δύο νέοι όμως αναγκάστηκαν γρήγορα να χωρίσουν και χάθηκαν. Ακολούθησε ο καθένας τον δικό του δρόμο, αποκτώντας αγαπημένες οικογένειες. Ο Γκυ βρέθηκε στην Αμερική και μόλις λίγα χρόνια πριν, το 2007, η Λούσυ τον ανακάλυψε και συνέβαλε στο να ξεκινήσουν μια τακτική τηλεφωνική επικοινωνία, ξαναζώντας τον έρωτά τους με μια μοναδική τρυφερότητα. Τότε έμαθα ότι ο Γκυ ήταν ανάμεσα στους 10.000 Εβραίους που το «Μαύρο Σάββατο» 11 Ιουλίου 1942 συγκέντρωσαν οι Γερμανοί στην Πλατεία Ελευθερίας στη Θεσσαλονίκη, τους παράταξαν σε σειρές κατά ομάδες κάτω από τον καυτό ήλιο και μετά από εξευτελιστικά γυμνάσια μέχρι εξαντλήσεως τους κατέγραψαν ώστε να φύγουν με τα τρένα για το Αουσβιτς.

Το 2013, επί δημαρχίας Γιάννη Μπουτάρη, προκηρύχθηκε αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για την ανάπλαση της Πλατείας Ελευθερίας, που ενώ σύμφωνα με το πολεοδομικό σχέδιο του 1993 είναι χαρακτηρισμένη ως χώρος πρασίνου, χρησιμοποιούνταν σαν χώρος στάθμευσης. Εσπευσα να δηλώσω συμμετοχή μαζί με τον συνεργάτη μου Τάκη Μπαρούς, μια και ο διαγωνισμός ζητούσε στην προκήρυξη την «ανάδειξη της ιστορικής μνήμης της πλατείας που σημαδεύτηκε από τις θηριωδίες και τα βασανιστήρια που υπέστησαν οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης από τους Γερμανούς το 1942». Εστειλα μάλιστα ένα email στον Γκυ Γιαχιέλ, σκοπεύοντας να τον τιμήσω, αφιερώνοντάς του αυτή τη μελέτη. Η απάντησή του ήταν προφητική:

«Ναι, θυμάμαι καλά αυτό το σημείο στη Θεσσαλονίκη […]

Τι μαύρες αναμνήσεις φέρνει στον νου και στην καρδιά μου αυτό το σημείο της πόλης. Είναι ο τόπος όπου μας φόρεσαν το κίτρινο άστρο, που είχαμε πια συνεχώς στο στήθος. Ο τόπος από τον οποίο ξεκινήσαμε για το Αουσβιτς. Ενας λάκκος φιδιών στον χώρο των αναμνήσεων.

Καλή τύχη με τη μελέτη του διαγωνισμού, διότι θα είναι μια ακόμη νίκη του φωτός κατά του σκότους».

Ο διαγωνισμός ολοκληρώθηκε με μεγάλο αριθμό συμμετοχών και με πρόεδρο της κριτικής επιτροπής τον Δημήτρη Φατούρο, αλλά στην ουσία οι μελέτες που είχαν αναφορά στην ιστορική μνήμη πέρασαν σε δεύτερη μοίρα και βραβεύτηκε μια μελέτη που στην ουσία παραμένει ουδέτερη, μη συμπεριλαμβάνοντας μάλιστα και το υπάρχον μνημείο του Ολοκαυτώματος. Ηταν η μόνη φορά που ήλθα σε σύγκρουση με τον αείμνηστο και αγαπητό δάσκαλό μου, όταν κατάλαβα ότι υπήρχαν σκοπιμότητες για αυτή την επιλογή, κάτι που δεν περίμενα, μετά μάλιστα τη μεγάλη συγγνώμη του τότε δημάρχου Γιάννη Μπουτάρη για τη στάση των Θεσσαλονικέων απέναντι στους Εβραίους.

Πέρασαν από τότε δέκα χρόνια και η πλατεία με διάφορα προσκόμματα και πολιτικές «μεταλλάξεις», ενώ ξεκίνησε η ανάπλασή της, με την παρέμβαση της νέας δημοτικής Αρχής επανήλθε τελικά σε χώρο στάθμευσης, αφήνοντας να ξεχαστούν όλα όσα διαδραματίστηκαν εκεί. Μεσολάβησε βέβαια το 2018 και το αποτέλεσμα έρευνας του Πανεπιστημίου Μακεδονίας όπου ποσοστό περίπου 40% απάντησε ότι η εξόντωση των ελλήνων Εβραίων ήταν θετική, σχεδόν θετική ή ουδέτερη.

Η Ντορέττα, απογοητευμένη, συνέχισε να επικοινωνεί με τον Γκυ, ώσπου και οι δύο αναδύθηκαν μαζί στους ουρανούς. Συνέπεσε μάλιστα να ταφούν την ίδια ημέρα, στις 5 Φεβρουαρίου 2018, στο εβραϊκό νεκροταφείο της Αθήνας και στο San Antonio στο Τέξας. Θαρρώ πως παρακολουθούν ακόμη από ψηλά με πικρία την Πλατεία να εξακολουθεί να αποκρύπτει επίμονα ένα ακόμα δραματικό γεγονός της ιστορίας τους, μια και μέχρι σήμερα τελικά δεν επιτελεσθεί μια νίκη του φωτός κατά του σκότους.