Στη Δεσφίνα, με ανοιχτό το τραύμα του Εμφυλίου

Γεννήθηκα Δεκέμβρη του 1951 στη Δεσφίνα, κεφαλοχώρι στην ανατολική άκρη της Φωκίδας, στις υπώρειες του Παρνασσού, στο οροπέδιο απέναντι από την Αράχοβα, αντίκρυ στις Φαιδριάδες. Εζησα στο χωριό μέχρι το 1963 που πήγα στην Αμφισσα, στο Γυμνάσιο, μένοντας σε νοικιασμένο δωματιάκι, κι αργότερα στην Αθήνα για σπουδές.

Το πατρικό μου, γωνιακό πετρόκτιστο, στη βορειοανατολική άκρη του χωριού, απ’ το χαγιάτι του οποίου έβλεπα τα σπίτια και τα χωράφια, καθώς και την εποχική λίμνη, που σχηματιζόταν από τις βροχές τον χειμώνα και πολλές χρονιές πάγωνε και μετατρεπόταν σε χώρο παιχνιδιού για τα παιδιά, κι ακόμη η θέα εκτεινόταν μέχρις εκεί που χανόταν η εικόνα στον ορίζοντα και ήξερα πως πίσω ήταν η θάλασσα, η πόλη της Ιτέας και το Γαλαξίδι.

Μεγαλώνοντας σε ένα χωριό όπου το τραύμα του Εμφυλίου ήταν ανοιχτό, έζησα τον απόηχο της αντιπαλότητας ανάμεσα σε οικογένειες και πολλές φορές οι παλιές ιδεολογικές διαφορές γίνονταν πρόσχημα για να λυθούν αλλότριες έχθρες, όπως εκείνη τη φορά που το εξαπατημένο κορίτσι παραμόνευσε τον άντρα που αθέτησε την υπόσχεσή του και τον έκανε κομμάτια με μια χειροβομβίδα, ή εκείνο το πρωί, στο χάραμα, που σηκώθηκε στο πόδι το χωριό από τις εκρήξεις δυναμίτιδας που πέταξαν παραγκωνισμένοι καταδότες της Χωροφυλακής στο παράθυρο του δωματίου όπου κοιμόντουσαν τα κοριτσάκια του αστυνόμου. Και, τέλος, το μαύρο δειλινό όταν, παίζοντας στην άκρη της χωματένιας αυλής του σπιτιού του ο μικρότερός μου φίλος, εξαερώθηκε καθώς ψαχούλευε μια σκουριασμένη χειροβομβίδα, ξεχασμένη, θαμμένη στα χώματα από την εποχή του Εμφυλίου.

Δύο ήταν οι τόποι των ομαδικών παιχνιδιών μας: ο πευκώνας του Αγίου Χαραλάμπους και η πλατεία του χωριού. Τα παιχνίδια μας, κατά τεκμήριο, αυτοσχέδια, φτιαγμένα με σύρματα που έδεναν οι μεγάλοι τα δεμάτια στον θερισμό, με τα οποία φτιάχναμε τάχα αυτοκίνητα με καρότσες από κούτες τσιγάρων, κι ακόμη επικίνδυνα παιχνίδια με ασετυλίνη στερεή που εμποτίζαμε σε μικρές γούβες γεμάτες νερό και πάνω τους τοποθετούσαμε άδειες κονσέρβες, κι όταν η ασετυλίνη έβραζε εκτοξεύονταν. Κυνηγούσαμε πουλάκια με σφεντόνες που οι ίδιοι κατασκευάζαμε ή στήναμε ξόβεργες. Παίζαμε καουμπόηδες – Ινδιάνοι και θυμάμαι τον φίλο μου Αλέκο που διάλεγε να είναι αρχηγός των Ινδιάνων και ποτέ δεν αμφισβητούσε την πορεία της «σφαίρας» όταν ο αντίπαλος τον έβαζε στον στόχο κι εκείνος θεαματικά έπεφτε από το κλαδί του πεύκου και χτυπούσε στις πέτρες, ενώ όλοι εμείς πάντα αμφισβητούσαμε τη «σφαίρα» ή το «βέλος», λέγοντας ότι δεν μας βρήκε κι ότι πέρασε ξυστά και τέτοια, γιατί δεν μας διέκρινε η αίσθηση δικαίου αλλά η ζαβολιά. Φτιάχναμε επίσης βαρκάκια περίτεχνα από φλούδες των πεύκων με σουγιαδάκι που πάντα είχαμε στην τσέπη και τα πλέαμε στις μεγάλες γούβες των χωματόδρομων που γέμιζαν με νερό της βροχής τον χειμώνα.

Στην πλατεία του χωριού παίζαμε αμπάριζα, κλέφτες κι αστυνόμους, και τέτοια. Ωστόσο, πολλές φορές, παίζοντας, γινόμασταν μάρτυρες των κοινοτικών δρωμένων που γίνονταν στην πλατεία ή περνούσαν από εκεί, όπως γάμοι, κηδείες ή γλέντια με κομπανίες. Θυμάμαι πάντα εκείνο το πικρό τραγούδι των συγγενών πηγαίνοντας να πάρουν τη νύφη για τη στέψη εδώ σε τούτ’ τη γειτονιά δεν πρέπει να ‘ν’ φεγγάρι / μόν’ πρέπει να ‘ναι ερημιά κι ένα βαθύ σκοτάδι, θρηνώντας, λες, για το νιο κορίτσι που πήγαινε στην ξενιτιά του γάμου.

Το σχολείο μας, επιβλητικό, από το κληροδότημα Συγγρού, στη νοτιοδυτική άκρη του χωριού, στέγασε τον πόθο μου για μάθηση. Ημασταν 64 παιδιά στην τάξη, αφού οι γονείς μας, ανασαίνοντας από το τέλος της φοβερής δεκαετίας του 1940, πραγματοποίησαν τους γάμους τους το 1950, βέβαιοι ότι πια μπορούν να στεριώσουν ειρηνικά τις ζωές τους. Συνεχίσαμε 4 στο Γυμνάσιο, οι άλλοι έμειναν στα πρόβατα και τα χωράφια. Τετράδια όμορφα μας έδινε η ενορία, από τα δέματα της UNRRA, και θρεφόμασταν από τα μαθητικά συσσίτια. Την τσάντα μου είχε υφάνει η μάνα στον αργαλειό και παρουσίαζε την κεφαλή ενός ελαφιού.

Πήγαινα ταχτικά βοηθώντας τον παπά της ενορίας και γευόμουν τον εκκλησιαστικό λόγο και ήχο που προσλάμβανα από τον βυζαντινό ψάλτη πατέρα μου και από τη λειτουργία, τους μαγικούς, στην παιδική μου ακοή, προσδιορισμούς των έργων της εκκλησιαστικής ποίησης: ψαλμοί, τροπάρια, ευλογητάρια, θεοτοκία, κοντάκια, απολυτίκια, καταβασίες, αντίφωνα, ανοιξαντάρια, εγκώμια, εξαποστειλάρια, ωδές. Ωδές, όπως εκείνη της Ακολουθίας του Μεγάλου Παρακλητικού Κανόνος, του υπέροχου ποιήματος του βασιλέως Θεοδώρου Β’ του Λασκάρεως, που λέγει: Ινα τι με απώσω από του προσώπου σου το φως το άδυτον και εκάλυψέ με το αλλότριόν σκότος το δείλαιον; Το δείλαιον σκότος, το περίφοβο υπαρξιακό μας σκοτάδι…

Είχα διαρκή επαφή με τη φύση, είτε συνοδεύοντας τους γονείς στα χωράφια και στ’ αμπέλια είτε πηγαίνοντας το άλογο και το γαϊδουράκι μας για βοσκή.

Εζησα τις τραγικές στιγμές μεταφοράς καμένων από κεραυνούς συγχωριανών ή τη σύλληψη κάποιων που δολοφόνησαν για μια αυλακιά τόπο που είχε καταπατηθεί στα μικροχώραφα της ιδιοκτησίας τους.

Εζησα ζωή φορτωμένη μνήμες γλυκές και πικρές, μα έτσι κι αλλιώς ακριβές, γιατί η μνήμη είναι αρραβώνας από έρωτα…

Μνήμες πολύτιμες που τροφοδοτούν εξακολουθητικά την ποίησή μου ανθίζοντας μέσα μου με τα λουλούδια και με τ’ αγκάθια τους.

Ο Γιώργος Χ. Θεοχάρης είναι ποιητής, διευθυντής του περιοδικού «Εμβόλιμον»