Το παιδί του λαού

Οταν ήμουν παιδί, στη δεκαετία του 1960, τότε που ο ελληνικός κινηματογράφος, η Φίνος Φιλμ και τα μιούζικαλ του Δαλιανίδη ήταν το προσωπικό μου Χόλιγουντ, δεν έβλεπα τις ταινίες με τον Νίκο Ξανθόπουλο. Εγώ ήθελα Λάσκαρη, Καραγιάννη και μπικίνια, τις μούτες και τα σουίνγκ της Βλαχοπούλου, τον Μπάρκουλη με λευκό κουστούμι, προσπαθούσα να στηρίξω ένα λουλούδι στα μαλλιά μου όπως το έκανε η Βουγιουκλάκη. Και τα πρώτα ασυνείδητα ερωτικά σκιρτήματα είχαν έμπνευση από μια ασπρόμαυρη Καρέζη και έναν Κούρκουλο με τσουλούφι και τσιγάρο στα χείλη. Τι να μου πει λοιπόν ο Ξανθόπουλος, η φουκαριάρα η μάνα του και οι καημοί της φτωχογειτονιάς; Εξάλλου στις φτωχογειτονιές του Δαλιανίδη, του δικού μου «Σινεμά ο Παράδεισος», οι νέοι και οι νέες κάποια στιγμή – έτσι, χωρίς λόγο – έβγαζαν χρωματιστά μαντήλια και άρχιζαν τον χορό.

Παρ’ όλα αυτά, τον Ξανθόπουλο, που έφυγε προχθές σε ηλικία 89 ετών, τον ήξερα, ήταν ένας μύθος της εποχής και μάλιστα πολύ δυνατός. Τώρα που τα βλέπω από απόσταση μπορώ να καταλάβω το γιατί. Αν τα μπικίνια τη Φίνος Φιλμ και οι χαριτωμενιές της Αλίκης έκλειναν το μάτι σε μια νέα Ελλάδα, πιο ανέμελη, πιο κοσμοπολίτισσα και πιο καταφερτζού, οι ταινίες της Κλακ Φιλμ γιατροπόρευαν τις πληγές του παρελθόντος και πρόβαλαν τον πόνο τους στο, τότε, παρόν. Για να το σκεφτούμε λίγο. Μιλάμε για, χονδρικά, σαράντα χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και είκοσι χρόνια μετά την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Ο οποίος Εμφύλιος, βέβαια, δεν ονοματιζόταν ξεκάθαρα αλλά υπήρχε σαν μια σκιά στο φόντο των σεναρίων. Αυτό κατάλαβα όταν, πολύ αργότερα, είδα κάποιες από αυτές τις ταινίες. Οι ήρωες δεν ήταν στο περιθώριο μόνο λόγω φτώχειας. Υπήρχε και ένα «αχ!», ένα παράπονο, ένα «γαμώτο» που υπονοούσε πολλά περισσότερα από αυτά που έλεγε. Και που, συγχρόνως, έδειχνε, με κάποιον τρόπο, τον δρόμο για την έξοδο από αυτό.

Θυμάμαι τις αφίσες και τις φωτογραφίες από τις ταινίες του Ξανθόπουλου στα σινεμά της Σύρου. Τότε δεν καταλάβαινα. Αργότερα συνειδητοποίησα ότι, εκείνη την εποχή, περνούσε κάτω από τη μύτη της κυρίαρχης και πανταχού παρούσας λογοκρισίας, ένα «χειροποίητο» μανιφέστο περί του ηθικού πλεονεκτήματος και της γενναιότητας της Αριστεράς. Αν, για παράδειγμα, το «Παιδί του λαού» ήταν τίτλος τραγουδιού του Θεοδωράκη, οι λογοκριτές μπορεί και να το έκοβαν. Ως «τίτλος» του Ξανθόπουλου, όμως, περνούσε βελούδινα. Γιατί τελικά, έστω και χωρίς κομματική ομπρέλα, τι διαφορά έχουν κάποια τραγούδια του Θεοδωράκη από τις ταινίες του Ξανθόπουλου; Τι διαφορά έχει, ως προς το επικοινωνιακό μήνυμα, το «Βρέχει στη φτωχογειτονιά» από το «Φτωχογειτονιά αγάπη μου»;

Στα παλαιοβιβλιοπωλεία της Ασκληπιού

Οπως είπα, είδα αργότερα και μάλλον τυχαία ταινίες της Κλακ Φιλμ. Σε ηλικία που μπορούσα πλέον να διακρίνω πίσω από τη γραφικότητα του μελό. Και την ίδια εποχή άρχισα να μαθαίνω για τον ίδιο τον Νίκο Ξανθόπουλο που, έως τότε, ταύτιζα, βλακωδώς, με τους ήρωες των ταινιών του. Παιδί προσφύγων από τον Πόντο κι αυτός. Αλλά με μια δίψα για μάθηση που δεν έγινε ποτέ γνωστή στο ευρύ κοινό του. Από νέος, από τότε ακόμη που δούλευε στις οικοδομές, τριγυρνούσε στα παλαιοβιβλιοπωλεία της οδού Ασκληπιού προσπαθώντας να ανακαλύψει μόνος του πυλώνες γνώσης. Ο Θανάσης Νιάρχος μού έλεγε – με μεγάλη βεβαιότητα μάλιστα που, εκ μέρους του, σημαίνει εγγύηση – πως είχε τη μεγαλύτερη βιβλιοθήκη στην Ελλάδα. Και πως το ενδιαφέρον του για τη γλώσσα και τις λέξεις ήταν συγκινητικό.

Κάποτε, εικοσάχρονος ακόμη και πριν βγει στο σινεμά, είχε μια φιλεναδίτσα που δούλευε ως γραμματέας (αργότερα έγινε ηθοποιός) στην «Επιθεώρηση Τέχνης». Ενας διανοούμενος της Αριστεράς που μπαινοέβγαινε εκεί, τη φλέρταρε φορτικά. Η κοπέλα το ανέφερε σε άλλους συνεργάτες του εμβληματικού εντύπου που ήταν όμως κάπως αμήχανοι ως προς το πώς να συνετίσουν τον ερωτιάρη διανοούμενο. Εως που μια μέρα κατέφθασε, για να «καθαρίσει» ο Ξανθόπουλος. Κατευθείαν από την οικοδομή με την ταβανόβουρτσα στο χέρι. Και οι υπόλοιποι, εκτός από το θάρρος του, θαύμασαν και την «ολύμπια» ομορφιά του.