Τενεσί Ουίλιαμς

Ξεκίνησα στο περασμένο φύλλο την ξενάγησή μου στο αμερικανικό θέατρο και στάθμευσα στο πρώτο αριστούργημα του Τενεσί Ουίλιαμς, τον «Γυάλινο κόσμο». Συνεχίζω σήμερα, χωρίς να κρατώ χρονολογική σειρά συγγραφής, αλλά κυρίως με τις κριτικές μου που αναφέρονταν σε αθηναϊκές παραστάσεις των έργων του.

Είχαμε την τύχη σε αυτόν τον τόπο να έχουμε για χρόνια συντοπίτη τον μεγάλο αμερικανό σκηνοθέτη Ζυλ Ντασέν. Τύχη αγαθή, διότι ο Ντασέν δεν ήταν μόνο ένας έξοχος σκηνοθέτης, αλλά και ένας καλλιτέχνης, ως ηθοποιός στα νιάτα του, που με επαναστατικές ομάδες αγκάλιασαν το νέο αμερικανικό θέατρο, ανάμεσα σε άλλα έργα, και τα έξοχα κείμενα του Τεν. Ουίλιαμς. Εγραφα, λοιπόν, το 1980 στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ», με τον τίτλο «Ο χρόνος, μια διαμαρτυρημένη συναλλαγματική», για την παράσταση «Το Γλυκό πουλί της νιότης» που σκηνοθέτησε ο Ντασέν στο Θέατρο Αθηνά, με τη Μελίνα Μερκούρη και τον Γιάννη Φέρτη στους κεντρικούς ρόλους της Αλεξάνδρας Ντε Λάγκο και του Τσανς:

«Στο έργο του Τεν. Ουίλιαμς, και του Ο’ Νιλ εξάλλου και του Μίλερ, με διαφορές γραφής αναπαράγεται στο πραγματικό επίπεδο η εβραϊκή εκδοχή της πτώσης – μια ιστορία χωρίς μύθο και χωρίς θεό. Πίσω από κάθε ήρωα του Ουίλιαμς υπάρχει μια καταδυναστεύουσα δύναμη, μια ακατάλυτη βία, ο παραδείσιος χώρος που χάθηκε για πάντα, μια συνεχής ενοχή και η αδυναμία επιστροφής. Στο “Γλυκό πουλί της νιότης” ο χαμένος παράδεισος είναι η νιότη. Η “Εύα” και ο “Αδάμ” επιστρέφουν και αποπειρώνται να ξαναεισδύσουν στη χαμένη Εδέμ. Ο Τσανς, που ταύτισε την επιστροφή με μια σαρκική επιθυμία, δεν μπορεί να επιστρέψει, παρά μόνον ευνουχισμένος. Η Αλεξάνδρα Ντε Λάγκο προσωρινά θα επιστρέψει στον κινηματογράφο, στην τέχνη που στην Αμερική κατασκεύασε ένα υποκατάστατο του Παραδείσου, αφού βέβαια δοκίμασε τους τεχνητούς παραδείσους. Και η Αλεξάνδρα μέσα στην τέχνη και με την τέχνη υφίσταται έναν ευνουχισμό. Ευνουχισμός είναι κάθε παροχέτευση της επιθυμίας.

Πίσω από τα δύο πρόσωπα ο πουριτανικός παράδεισος χαίρεται τις απαγορεύσεις του, αναπαύεται στη βία του και στην αυθεντία του. Αναπαράγει το όνειρο της ισχύος και της αυτάρκειας. Αυτή η αναπαραγωγή δίνει την εντύπωση της αιωνιότητας από την οποία νιώθουν εξόριστοι οι αδύνατοι, οι αποτυχημένοι, οι άχρηστοι και για τούτο οι ανήθικοι. Στην Αμερική η ζωή δεν είναι ήθος, είναι αντίκρυσμα, έχει αγοραστική αξία και έχει νόημα, όσο είναι συναλλάξιμη. Ο χρόνος λοιπόν βιώνεται ως απόρριψη, ως χρηματιστήριο. Δεν είναι μόνο ο χρόνος χρήμα, αλλά και το χρήμα χρόνος, αφού καθετί που δεν είναι χρήσιμο είναι εκτός χρόνου. Στις χώρες του μύθου η αποτυχία είναι πείρα και ποίηση και ωριμότητα, στην άμυθη Αμερική η αποτυχία είναι απειρία και χάος και ανωριμότητα.

Το “Γλυκό πουλί της νιότης” είναι μια παραλλαγή, κατά τη γνώμη μου όχι η καλύτερη, του έμμονου θέματος, όχι μόνο του Ουίλιαμς, αλλά της αμερικανικής καθόλου λογοτεχνίας, η οποία αφηγείται την απόρριψη από το σύστημα των ατόμων, στα οποία πλεονάζει το θηλυκό στοιχείο (ανεξάρτητα από φύλο). Ο αμερικανικός πραγματισμός είναι αρσενικός, πατριαρχικός, βίαιος και μονοπωλεί τη γλώσσα του Γιαχβέ. Ο κ. Ντασέν ήταν ο πιο κατάλληλος να συλλάβει αυτό το κλίμα στο έργο του Ουίλιαμς. Ο Εβραίος από καταγωγή, αλλά ξεκομμένος από τις ρίζες του, Αμερικανός, που διώχθηκε από τη βία και τον πολιτικό φανατισμό της χώρας του, ο σκηνοθέτης της “γυμνής” αμερικάνικης “νύχτας”, τώρα βιωματικά Ελληνας, μπόρεσε με σαφήνεια να δει τον κόσμο του Ουίλιαμς και να τον ανατάμει. Η παλιά παράσταση του Κάρολου Κουν (1960) είχε σταθμεύσει στην ψυχολογία και στη μουσική του έργου. Ο Ντασέν βρήκε τους ρυθμούς του και τα χρώματα. Εγινε καταγγελία. Ο Κουν είδε την ατμόσφαιρα του ανατομείου, ο Ντασέν πρόβαλε το χασάπικο».

«Ο Ορφέας στον Αδη»

Το 1981 έγραφα για το έργο του Ουίλιαμς «Ο Ορφέας στον Αδη» που σκηνοθέτησε στο Εθνικό Θέατρο ο Γιώργος Θεοδοσιάδης, με βασική πρωταγωνίστρια τη Μαίρη Αρώνη: «Αν το δραματολόγιο του Εθνικού Θεάτρου σχηματιζόταν με κριτήρια παιδευτικά, ιστορικά, υφολογικά ή θεματικά, το πρωτόλειο του Τεν. Ουίλιαμς “Ο Ορφέας στον Αδη” θα είχε θέση στη σκηνή του πρώτου κρατικού θεάτρου. Προσωπικά δε θα έβλεπα χωρίς σημασία, δεδομένου ότι το Εθνικό φέτος (1980-81) εγκαινίασε εναλλασσόμενο ρεπερτόριο, τη συνύπαρξη τριών θεματικά συγγενών πρωτολείων, του “Πλατόνωφ” του Τσέχωφ, της “Φλανδρώς” του Παντελή Χορν και του “Ορφέα”. Και τα τρία αυτά έργα έχουν κοινό θέμα και κοινό άξονα αναφοράς: τον ερωτικό άντρα που εισβάλλει μέσα σε ένα δοσμένο πεδίο ισορροπίας και, δρώντας ως καταλύτης, ανατρέπει την ισορροπία, απελευθερώνει τις απωθημένες επιθυμίες και εγκαταλείπει πίσω του την ταραχή της αυτογνωσίας και τα ερείπια που προοιωνίζονται μια νέα εποχή ειλικρίνειας. Ακόμη και τα πρωτόλεια, όταν αναδειχθεί κάποια πρωτοτυπία του πυρήνα τους ή της σύνθεσής τους, είναι δυνατό να προσφέρουν σημαντική ωφέλεια σε ένα κοινό που καθοδηγείται παιδευτικά ή σε καλλιτεχνικούς συντελεστές που ερεθίζονται από την περιπέτεια των μορφών ή τις θεματικές ποικιλίες των θεατρικών αρχετύπων. Αν λείπουν αυτές οι προϋποθέσεις, και λείπουν από τη “φιλοσοφία” του Εθνικού Θεάτρου, παραστάσεις όπως αυτές του “Ορφέα” μένουν ακατανόητες, ανενεργές και περιττές.

Ο “Ορφέας στον Αδη” πρωτοπαίχθηκε το 1940 με τον τίτλο “Η μάχη των αγγέλων” και ήταν η πρώτη, ουσιαστικά, δοκιμή του Ουίλιαμς στο πολύπρακτο δράμα. Ηταν πρωτόλειο, ενδιαφέρον, αλλά αδιέξοδο. Ξαναγραμμένος στα 1957 δεν μπόρεσε να βρει τον άξονά του, τον στόχο του και κάποια σκηνική αποτελεσματικότητα. Παρέμεινε, όπως ήταν στην αρχή, κοίτασμα πλούσιο σε μετάλλευμα, αλλά με επιπόλαιες και τυχαίες δειγματοληπτικές γεωτρήσεις. Ο συγγραφέας, βαρύς από εικόνες, μνήμες και οδυνηρές εμπειρίες της γενέθλιας γης του, κατεβάζει το βαγονέτο στις δαιδαλώδεις στοές και ανασύρει από το πηγάδι λάσπες, νερό, ρινίσματα και εκρηκτικά αέρια. Δεν έχει ακόμα οργανώσει το ορυχείο του.

Ο προσεκτικός θεατής θα διαπιστώσει πως στον “Ορφέα” υπάρχουν εν πυκνώ όλα τα θέματα των έργων που ακολουθούν. Από την Λαίηντυ Τόρανς θα ξεπηδήσει το “Τριαντάφυλλο στο στήθος”, από την Κάρολ Κατριήρ η Μπλανς Ντυμπουά του “Λεωφορείον ο Πόθος”, από την Βη Τάλμποτ η Αλμα του “Καλοκαίρι και Καταχνιά”, το επεισόδιο της πυρκαγιάς θα δώσει τα “Είκοσι επτά βαγόνια βαμβάκι” και το κινηματογραφικό “Μπέημπυ Ντολ”, ο Βαλ Ξαβιέρ είναι η σύνθετη πηγή από όπου θα εξορμήσουν οι άντρες του “Γυάλινου κόσμου”, του “Γλυκού πουλιού της νιότης”, του “Τριαντάφυλλου στο στήθος”, του “Λεωφορείου”. Ο Ουίλιαμς είναι ένας ποιητής ηθογράφος του αμερικανικού Νότου. Στον “Ορφέα” ο ποιητής υποτάσσεται στον ηθογράφο και ο ηθογράφος παγιδεύεται από το αφηγηματικό του υλικό. Τα επεισόδια συνωθούνται στη μνήμη και βιάζονται να ανακοινωθούν πριν ο ποιητικός νους τα επιλέξει, τα αξιολογήσει και τα επεξεργαστεί. Ετσι έχουμε δύο επίπεδα. Την “ιστορία” που καλπάζει και τα παρέμβλητα, αναφομοίωτα ποιητικά σχόλια, σαν ιντερλούδια».