Τύπος, χαρακτήρας, μορφή, σύμβολο

Ξαναγυρίζοντας συχνά στις μεγάλες αγάπες, στις ρίζες, στα πρότυπα της θεατρικής παγκόσμιας παραγωγής, φτάνω πάντα σε έναν σταθμό που δεν νομίζω πως αφήνει αδιάφορο και τον πλέον ερασιτέχνη εραστή του θεάτρου. Στον σαιξπηρικό «Αμλετ». Βρήκα τη μετάφραση του Ρώτα στη βιβλιοθήκη του πατέρα μου, πριν δω το έργο στο θέατρο, φοιτητής, με μιαν αξεπέραστη διανομή (1955): Αλέξης Μινωτής (Αμλετ), Κατίνα Παξινού (Γερτρούδη), Θάνος Κωτσόπουλος (Κλαύδιος), Αλέκος Αλεξανδράκης(Λαέρτης), Ιωάννης Αυλωνίτης (Φάντασμα), Νίκος Παρασκευάς (Πολώνιος), Αλέκος Δεληγιάννης (Οράτιος), Παντελής Ζερβός (Α’ Νεκροθάφτης), Γιάννης Αποστολίδης (Α΄Θεατρίνος) και η Τζένη Καρέζη (Οφηλία). Μυθικές διανομές ενός Εθνικού Θεάτρου που λειτουργούσε συνειδητά ως παιδαγωγός πολιτισμού και επαγγελματικού ήθους. Ανάλογου σκηνικού κύρους ήταν και η παράσταση του Βασιλικού Κήπου, όπου το θέατρο του Νίκου Χατζίσκου, μαθητή του Ροντήρη, ο οποίος, εκτός Εθνικού τότε, είχε σκηνοθετήσει την παράσταση χωρίς να αναφέρεται το όνομά του στο πρόγραμμα, αλλά έγινε εκ των ενόντων αδιάψευστο γεγονός. Αργότερα, ως μαθητής του Ροντήρη, είχα τη διαβεβαίωσή του. Αυτές οι παραστάσεις, αδιανόητες σήμερα, αποτέλεσαν πυξίδα για έναν νέο που ονειρευόταν καριέρα στη σκηνική διαδικασία.

Μελετώντας το θέατρο, όπως με είχε προτρέψει ο δάσκαλός μου Ροντήρης, μέσα από τα κείμενα, πριν με κριτική διάθεση συμβουλευτώ και τους ιστορικούς του θεάτρου και τους κριτικούς και δραματολόγους και σταθμεύοντας, σχεδόν σχολαστικά, σε κάθε σκηνή, σε κάθε σύγκρουση, σε κάθε μονόλογο, σε κάθε σιωπή, έφτασα να μελετήσω το τυπολόγιο κάθε έργου. Ηταν τότε που, με την καθοδήγηση του Δασκάλου, στάθμευσα σε μια σκηνή του «Αμλετ». Ο Δάσκαλος μου συνέστησε να γράψω μια ανάλυση χαρακτήρων και ιδεών μιας συγκεκριμένης σκηνής. Είναι η σκηνή της κρεβατοκάμαρας της Βασίλισσας – Παξινού. Ο Πολώνιος (Παρασκευάς) έχει έρθει να προετοιμάσει τη Βασίλισσα για τις περίεργες, σχεδόν τρελές, εκδηλώσεις του Αμλετ. Οταν ακούγεται από τα παρασκήνια (διαδρόμους του παλατιού) η φωνή του Αμλετ που φωνάζει τη μητέρα του, ο Πολώνιος κρύβεται πίσω από μια κουρτίνα. Ο έξαλλος γιος έρχεται απειλητικός εναντίον της μητέρας του, αφού έχει επικοινωνήσει με το Φάντασμα του δολοφονημένου πατέρα του και έχει πληροφορηθεί για ανοχή και γνώση της μητέρας του στον φόνο από τον εραστή της, αδελφό του συζύγου της, Κλαύδιο. Κρατώντας το σπαθί του, ο Αμλετ και ψάχνοντας στα ιδιαίτερα δωμάτιά της για τον δολοφόνο θείο του και εραστή της μητέρας του, έξαλλος απέναντι στην έντρομη μητέρα του, εμφανίζεται ξανά το Φάντασμα του πατέρα του για να τον αποτρέψει από τη βίαιη συμπεριφορά του. Εχουμε, λοιπόν, τέσσερα πρόσωπα στη σκηνή. Τον κρυμμένο Πολώνιο, τη μητέρα Γερτρούδη, τον γιο Αμλετ και το Φάντασμα του πατέρα Αμλετ. Στη βίαιη είσοδο του ενόπλου Αμλετ αντιδρά από την κρυψώνα του ο Πολώνιος και ο Αμλετ, μη γνωρίζοντας ποιος φωνάζει, τον σκοτώνει, τρυπώντας την κουρτίνα, φωνάζοντας: «Τι, ποντικός; Στον τόπο! Ενα δουκάτο πέθανε»! Οταν αποκαλύπτεται το θύμα, ο Αμλετ λέει: «Σου πήρα τον καλύτερό σου»! Εννοεί πως πίστευε πως δολοφονεί τον βασιλιά, μοιχό θείο του! Τότε εμφανίζεται το Φάντασμα του πατέρα Αμλετ για να συμβουλεύσει τον γιο του να ευσπλαχνιστεί τη μητέρα του και σύζυγό του.

Εμεινα στα καθέκαστα αυτής της αριστουργηματικής σκηνής για να προβώ σε μια δραματουργική ανάλυση, αφού θεωρώ ότι αποτελεί ένα μάθημα θεατρικής τεχνικής χαρακτηρολογίας. Πράγματι σε αυτή τη σκηνή ενυπάρχουν και συνυπάρχουν και αλληλοεξαρτώνται κορυφαία δείγματα της δραματουργικής, επιτρέψτε μου, μαγειρικής.

Ο Αυλάρχης Πολώνιος είναι ένα έξοχο δείγμα του πλούσιου τυπολογίου της σκηνικής γραφής, είναι έξοχη συμπερίληψη μιας γραφικής, τυπικής κοινωνικής συνταγής και συμπεριφοράς. Σε αυτό το είδος ρόλων ανήκουν οι περίεργοι, οι κουτσομπόληδες, οι σπιούνοι, οι αφελείς, οι τυχοδιώκτες, οι φτωχοπρόδρομοι, οι κόλακες, οι υπηρέτες, διαθέσιμοι για όποια άθλια, καλή ή ύπουλη πράξη. Στο ευρωπαϊκό δραματουργικό λεξιλόγιο αυτοί ονομάζονται καρατερίστες, με τη σημασία που έχει η λέξη «χαρακτήρας», ως μια ιδιαίτερη ομάδα αντιδράσεων και συμπεριφορών που έχει να κάνει με έξεις, επαγγελματικές συνήθειες και αναγνωρίσιμες εκφράσεις γλωσσικές ή σωματικές ή συναισθηματικές ανθρώπων που ασκούν ορισμένους ρόλους.

Το θέατρο είναι μια πλούσια πινακοθήκη τέτοιων τύπων. Π.χ., ο τσιγκούνης, ο φαφλατάς, ο υποκριτής, ο σπάταλος, ο τεμπέλης, ο πρόθυμος για όλα, ο αγροίκος, ο ανοιχτόκαρδος και ο στενόκαρδος, ο «βλαξ», ο αφελής, ο κουτσομπόλης. Στο πρόσφατο ελληνικό θέατρο θριάμβευσαν σε ρόλους καρατερίστα ο Παντελής Ζερβός, ο Γιάννης Κοντούλης, ο Σταύρος Παράβας, ο Απόστολος Αυδής, η Μαρίκα Νέζερ, η Γεωργία Βασιλειάδου, η Ελένη Ζαφειρίου – κάνω τυχαίες αναφορές στην πληθώρα των παραδειγμάτων.

Το δραματουργικό βάρος ενός θεατρικού κειμένου και μιας παράστασης πέφτει, βεβαίως, στις πλάτες των χαρακτήρων. Ο Οιδίπους, ο Αγαμέμνων, η Κλυταιμνήστρα, ο Ηρακλής, ο Θησεύς, η Ανδρομάχη, η Ηλέκτρα, η Ιφιγένεια και ο Οθέλλος, ο Μάκβεθ, ο Ληρ, ο Αμλετ, η Εντα Γκάμπλερ, ο Μπόρκμαν, η Λυσιστράτη, ο Ρωμαίος, η Οφηλία, η Τρισεύγενη, ο Λευτεράκης, ο Ρονκάλας, η Μαντάμ Σουσού είναι χαρακτήρες, σύνθετες προσωπικότητες με αντιφατικά αίτια δράσεως και απροσδόκητες ενέργειες που προκαλούν διαφορετικές κατά τη συνθήκη εκδηλώσεις και λύσεις.

Η μορφή είναι μια θεατρική οντότητα με έντονα τα γνωρίσματα μιας τελείως προσωπικής έκφρασης και στον λόγο και στην πράξη στις αντιδράσεις. Συνήθως Μορφές είναι πρόσωπα πέραν της κριτικής και της χαρτογράφησης. Στο ποιητικό θέατρο μπορεί να είναι θεοί, ποταμοί, πυθικά φαντάσματα, αρρώστιες (η χολέρα, η τρέλα, η μανία) και, βέβαια, άγιοι και σοφοί, ο Αβραάμ και Αγιος Νεκτάριος.

Μια κατηγορία ρόλων αποτελούν οι αφηρημένες έννοιες που παίρνουν ανθρώπινη υπόσταση: η Ειρήνη, ο Πόλεμος, ο Δόλος, η Φτώχεια, η Διαλλαγή, το Μίσος, η Αγάπη. Το μεσαιωνικό, κυρίως, θέατρο είναι διάσπαρτο με συμβολικές μορφές, όπου κυριαρχούν η Ερις, η Ζήλεια, η Συγχώρεση, ο Πόθος και το Πένθος.