Αναζητώντας τζουκμπόξ. Αναζητώντας «φυγόκοσμους»

Εύλογα αναρωτιέται ο Κ.Θ. Καλφόπουλος στο βιβλίο του Multiball. Οκτώ κείμενα για το φλίππερ: μπορούμε να φανταστούμε τι εντύπωση θα προκάλεσε το πρώτο φλίππερ που εμφανίστηκε κάποια στιγμή λίγο μετά τον πόλεμο σε μια τυπική λαϊκή γειτονιά; Η ωραία περιγραφή που ακολουθεί είναι του ίδιου: «Σε έναν λιτό χώρο όπου κυριαρχούν οι ξύλινες κατασκευές, τα πριονίδια, το μακρόστενο ψυγείο, οι κουβέντες και τα παραδοσιακά παίγνια (τάβλι, πρέφα), εμφανίζεται από το πουθενά ένα πρωτόγνωρο, αλλόκοτο, ογκώδες μηχάνημα: ένα αυτόματο. Οι συνδαιτημόνες το κοιτούν απορημένοι, κάποιοι το περιστοιχίζουν, και κάποιοι τολμηροί το περιεργάζονται αμήχανα. Τα φώτα που αναβοσβήνουν έλκουν και απωθούν. […] Αχαρτογράφητο βάθος πεδίου και κρυπτογραφημένοι πολιτισμικοί κώδικες, ακατάληπτοι και ακατανόητοι στους αδαείς».

Αυτά, προσθέτουμε, δεν αφορούν μονάχα το φλίππερ, αλλά και το δίδυμο αδελφάκι του, το τζουκμπόξ. Και τα δύο άλλωστε σφράγισαν ανεξίτηλα την πολιτισμική ιστορία των πρώτων μεταπολεμικών δεκαετιών, διεκδικώντας σήμερα επάξια ως αρχετυπικές εικόνες τους μια επίζηλη θέση στη συλλογική μνήμη της περιόδου. Γραμμένο στα τέλη της δεκαετίας του 1980, το Δοκίμιο για το τζουκμπόξ χαρτογραφεί με τρόπο παράδοξο το τέλος (μιας) εποχής. Ο Πέτερ Χάντκε, επίλεκτο μέλος της ριζοσπαστικής γενιάς του εξήντα, αντιλαμβάνεται έγκαιρα ότι η εξαφάνιση του τζουκμπόξ, που οι τεχνολογικές εξελίξεις περίπου μοιραία άφησαν πίσω, συμπυκνώνει μια σειρά από μεταβολές που αλλάζουν (έχουν αλλάξει ήδη στα τέλη των έιτις) αμετάκλητα την κοινωνική εμπειρία στον δυτικό κόσμο. Η χρονική στιγμή εξάλλου που ο Χάντκε καταπιάνεται με τη συγγραφή του δοκιμίου δεν είναι τυχαία: εν έτει 1989 λαμβάνουν χώρα στην Ευρώπη κοσμοϊστορικά γεγονότα που αλλάζουν άρδην το τοπίο. Το 1989 δεν είναι απλώς ένα έτος, είναι η τρέχουσα ιστορία εν τη γενέσει της, η στιγμή που ο ψυχροπολεμικός κόσμος με τα προβλήματα αλλά και τις βεβαιότητές του εκπνέει, δίνοντας τη θέση του στο άγνωστο. Προερχόμενος κατά τα λεγόμενά του από ένα κενό της Ιστορίας κι έχοντας ζήσει παιδικά χρόνια «φρακαρισμένα από τα ιστορικά γεγονότα», ο Χάντκε αναλαμβάνει ένα ρίσκο: εισέρχεται, επιχειρεί πιο σωστά να εισέλθει, στη βαθιά ψυχοσύνθεση της εποχής αναμοχλεύοντας τα όρια της μετάβασης μέσα από ένα διανοητικό στοίχημα: στην απόσυρση του τζουκμπόξ αναζητεί άρρητες, υπόγειες και ανομολόγητες συνδέσεις με το διαφαινόμενο τέλος εποχής. Ο αυστριακός συγγραφέας ακολουθεί έτσι τα βήματα του Παζολίνι, ο οποίος στην εξαφάνιση των πυγολαμπίδων είχε επισημάνει, αλληγορικά φυσικά κι αυτός, την ανάδυση μιας νέας εποχής στο πλαίσιο της οποίας οι αξίες και οι σταθερές της προβιομηχανικής ιταλικής κοινωνίας είχαν ανεπανόρθωτα κλονιστεί. Κάτι ανάλογο, θα προσθέταμε, επιχειρεί και ο ιταλός φιλόσοφος και ακτιβιστής Πάολο Βίρνο στην εκπληκτική συμβολή του στο βιβλίο Multiball: ανατέμνει τον «μεγάλο ανασχηματισμό» που άλλαξε την ιταλική κοινωνία μετά το 1975, μέσα από μια πολιτισμικού τύπου ανάλυση που αναζητεί στην υποχώρηση από το προσκήνιο του φλίππερ και του τζουκμπόξ τα ίχνη του μονοπατιού που έχει οδηγήσει στην εξαΰλωση της εργατικής τάξης: «Το φλίππερ», γράφει, «ήταν αναπόσπαστο μέρος της πόλης-εργοστάσιο: της Fiatville και της Pirelliville. […] Και μαζί με το τζουκμπόξ και το φλίππερ διαλύθηκαν συμπαγείς κοινωνικές εικόνες. Θάφτηκαν σχέδια και αξίες με τα οποία ανατράφηκε μια γενιά» (σελ. 95).

Οπως ο Βίρνο έτσι και ο Χάντκε, ασφαλώς πιο έγκαιρα είναι η αλήθεια, έχει την οξύνοια να αντιληφθεί ότι η εξαφάνιση του τζουκμπόξ υπογραμμίζει την αλλαγή παραδείγματος. Η τελευταία ωστόσο είναι συνολική, δεν αλλάζουν μονάχα ο τρόπος διασκέδασης και οι μορφές κοινωνικότητας, αλλάζει σύμπασα η κοινωνική εμπειρία. Για τον λόγο αυτόν ο Χάντκε υιοθετεί μια ανατρεπτική για την εποχή μορφή αφήγησης. Στήνει ένα «αφήγημα» στο οποίο πρωταγωνιστεί ο ίδιος ως επίδοξος συγγραφέας ενός δοκιμίου για τα τζουκμπόξ. Αναχωρητής στη μικρή ισπανική πόλη της Σόρια, ακολουθεί ως συγγραφέας τον εαυτό του στην προσπάθειά του να ανακαλύψει ξεχασμένα σε επαρχιακά καφενεία τζουκμπόξ και να βρει την έμπνευση μέσα από την περιπλάνηση στο τοπίο και στις αναμνήσεις του. Πρόκειται για μια πρωτοποριακή γραφή στην οποία εύκολα διακρίνει κανείς τη χαλαρή συνύπαρξη πολλών διαφορετικών τρόπων αφήγησης, η οποία όμως και αυτή συμβαδίζει με τις υπόγειες μεταβολές της εποχής που σήμερα αναγνωρίζουμε ως «συνθήκη της μετανεωτερικότητας». Με τα λόγια του ίδιου: «Του φαινόταν ότι μια τέτοια μέθοδος στο γράψιμο δεν θα άρμοζε μόνο στο ειδικό αντικείμενό του, αλλά και στο σήμερα. Μήπως οι επικές φόρμες των περασμένων εποχών, με τον ενιαίο χαρακτήρα τους […] τις ολιστικές αξιώσεις τους, μεστές παντογνωσίας αλλά και άγνοιας, δεν του φαινόταν στο μεταξύ καθαρή επιτήδευση, όταν εφαρμόζονταν σε σημερινά βιβλία» (σελ. 47-48).

Θαμώνες και ιεροτελεστίες

Το δοκίμιο για το τζουκμπόξ δεν είναι ακριβώς δοκίμιο αλλά ένα αφήγημα για «κάποιον συγγραφέα» που προσπαθεί να γράψει δοκίμιο για το εμβληματικό λογότυπο της μακράς μεταπολεμικής περιόδου. Δηλαδή για τον ίδιο τον Χάντκε. Καταλήγει ωστόσο να είναι μια πρωτοποριακή μελέτη για το τζουκμπόξ καθώς η εν πολλοίς προσχηματική αυτή πλοκή είναι διάστικτη από επισημάνσεις οι οποίες συνθέτουν την πρώτη επιστημονική προσέγγιση του μηχανήματος και της κοινωνικότητας που πλάθεται γύρω και πάνω απ’ αυτό. Ο Χάντκε παρατηρεί θαμώνες, καταγράφει τις κινήσεις τους, ψάχνει τις επιτελέσεις στις μικρές ιεροτελεστίες που είναι γνώριμες στους θαμώνες των μιούζικ-μποξ: το ελαφρύ τέντωμα του σώματος, το πέταγμα των δακτύλων από εκείνον που πρόκειται να επιλέξει τραγούδια, ένα πέταγμα που θυμίζει την ανάλογη κίνηση του πιανίστα. Τα ελαφρώς χαμένα στις αποδράσεις του μυαλού βλέμματα των συνταξιούχων και την έξαψη των νεοτέρων. Τον μετεωρισμό που προκαλεί ο έντονος ρυθμός που ξεπετάγεται ασυγκράτητος από τα σπλάχνα του φωτισμένου μηχανήματος. Την απόδραση από το παρόν. Μήπως αυτό τελικά είναι το ζητούμενο;

Κατεξοχήν αυτόματο της νεωτερικότητας, για να δανειστούμε ακόμη κάποιες λέξεις από την ωραία συμβολή του Κ.Θ. Καλφόπουλου για το φλίππερ, το τζουκμπόξ είναι αλληλένδετο με τη φαντασμαγορία και το πνεύμα της λαμπερής δεκαετίας του εξήντα αλλά και της επαναστατικής γενιάς της. Και είναι τόσο ισχυρή η τοποθέτησή του στο συλλογικό υποσυνείδητο, ώστε καταλήγει (το τζουκμπόξ) να θρυμματίζει την έννοια της πραγμοποίησης αντιστρέφοντάς την: στην περίπτωσή του από «πράγμα» μετατρέπεται σε κάτι «ζωντανό», σε ένα αντικείμενο που έχει «ψυχή», κάτι σαν κατοικίδιο, σαν άνθρωπος. Δεν είναι τυχαίες οι φράσεις των θαμώνων τις οποίες με έγνοια έμπειρου ανθρωπολόγου διασώζει στο Δοκίμιό του ο Χάντκε: «Από χθες [το τζουκμπόξ] σαν να μην έχει κέφια». «Δεν ξέρω τι έχει σήμερα, τα έχει παίξει». Για να προσθέσει ο ίδιος παρακάτω παραδομένος στη σαγήνη του μηχανήματος: «Μετά ο μηχανικός βραχίονας τοποθετεί τον δίσκο με μια κομψότητα παρόμοια με την κάμψη του αγκώνα, με την οποία ένα τεχνικά άψογο γκαρσόνι σερβίρει ένα πιάτο» (σελ. 75). Εκπληκτικό.

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ. Το τελευταίο του βιβλίο Αυστραλία. Δέκα ιστορίες κυκλοφόρησε το 2022 από τις εκδόσεις Μωβ Σκίουρος.

{1BSYG}Πέτερ Χάντκε{1BSYG}{CR}{2BTIT}Δοκίμιο για {LF}το τζουκμπόξ{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Σπύρος Μοσκόβου{CR}Εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, σελ. 91{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ