Τροπές του βίου

Κάθε χρόνο, τον τελευταίο καιρό, αυτές τις γιορτινές μέρες έρχονται στη μνήμη, και για λίγο κυριαρχούν, εμπειρίες, εντυπώσεις, χαρές και κλάματα της παιδικής ηλικίας στα χρόνια τα μίζερα, τα δίσεκτα, και του οικογενειακού, αλλά κυρίως του ομαδικού, λαϊκού και εθνικού βίου.

Γεννήθηκα σε μια μικρή ρουμελιώτικη πόλη, όπου ο πατέρας μου υπηρετούσε ως καθηγητής φιλόλογος. Εκείνος καταγόταν από μια μικρότερη ρουμελιώτικη πόλη και η μητέρα μου προερχόταν από μια άλλη μικρή πόλη της Λοκρίδας. Επάγγελμα, νοικοκυρά, με οικογένεια κυρίως αγροτική και με αδελφό δασάρχη. Οταν ξέσπασε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ο πατέρας μου είχε ηλικιακά ξεπεράσει την ηλικία επιστράτευσης. Για λόγους επιβίωσης, μόλις ξέσπασε η περίοδος της πείνας, με τους νεκρούς να τους μαζεύει το κάρο από τα σταυροδρόμια, ζήτησε και πήρε απόσπαση για την κωμόπολη καταγωγής της μητέρας μου, όπου είχε εξασφαλισμένη την τροφή και τον ύπνο στο πατρικό της. Σπίτι ο πατέρας μου απέκτησε, όταν πήρε το εφάπαξ με τη σύνταξη. Ετσι το 1943, μέσα στο βαθύτερο σκοτάδι πάνω από την πατρίδα, βρέθηκα μαθητής στην Πρώτη Δημοτικού. Τα λίγα βιβλία που είχαμε στη διάθεσή μας ήταν το αναγνωστικό της μεταξικής περιόδου, ένα ωραίο εικονογραφημένο αλφαβητάριο και ένα βιβλίο θρησκευτικών, με όλο το αγιολόγιο του έτους. Ετσι η μόνη πηγή της γνώσης ήταν ο δάσκαλος. Παρακαλώ, προσπαθήστε να αντιληφθείτε μια εποχή χωρίς ραδιόφωνο, χωρίς τηλεόραση, χωρίς σινεμά και χωρίς βιβλία. Υπήρχε, βέβαια, η κοινωνική, κοινοτική ζωή με τις τοπικές και εθνικές γιορτάδες, τις ιστορικές επετείους, αλλά και τα πανηγύρια δυο φορές τον χρόνο που η μικρή κωμόπολη φιλοξενούσε εμποροπανήγυρη και ζωοπανήγυρη. Οι αδελφές της μητέρας μου, νέες υποψήφιες νύφες, σ’ αυτές τις εμπορικές ευκαιρίες ψώνιζαν τα προικιά τους. Συχνά και έπιπλα, σαλόνια, κουζινικά. Χωρίς όλα αυτά τα μέσα που διαθέτει σήμερα ένας έφηβος, προσθέστε και το Διαδίκτυο, μπήκαμε στην κοινωνία, έχοντας ως εφόδια την έγνοια των γονιών μας, αλλά κυρίως μια ακριβή παράδοση του τόπου, τη δίψα για γνώση από όπου κι αν προέρχεται. Στην ηλικία των οκτώ και δέκα ετών γνώριζα όλες τις λειτουργίες του αγροτικού βίου. Το σπίτι διέθετε αυλή και φούρνο. Η μάνα μου ζύμωνε, έβαφε, ξεχέρσωνε, φύτευε, κλάδευε, θέριζε, έφτιαχνε χυλοπίτες, άπλωνε στο τραπέζι του σαλονιού μουρόφυλλα και έτρεφε μεταξοσκώληκες, έπηζε τυρί, γιαούρτι, είχε βαρέλι με παστά, στα δοκάρια του υπογείου κρέμονταν λουκάνικα. Υπήρχαν, βέβαια, βαρέλια με λάδι, με ελιές και με κρασί και άλλα που εξελίσσονταν σε βαρέλια με ξίδι. Η μάνα και οι αδελφές της ζύμωναν το ψωμί, το φούρνιζαν, έφτιαχναν παξιμάδια, κουλούρια, βάφανε μαλλί και ύστερα στο γαϊτάνι γέμιζε το ντουλάπι με κλωστές και αργότερα οι κλωστές παίρνανε θέση στον αργαλειό. Η μάνα μου ήταν μαστόρισσα στην ύφανση. Εχω και τώρα στο σπίτι μου υφαντά της, στρωσίδια και κουβέρτες.

Μια ολόκληρη αυτοδύναμη οικονομία μέσων και μορφών. Από το εμπόριο αγοράζονταν οι βαφές και τα φιγουρίνια, αφού οι γυναίκες του σπιτιού ήταν και μοδίστρες. Παραμονές γιορτάδων το σπίτι γινόταν εργαστήρι. Βάφονταν υφάσματα, κόβονταν, ακολουθώντας τα σχέδια και ράβονταν σεντόνια, ζακέτες, παντελόνια ανδρών και κοντά παιδιών και συχνά προικώα που καμάρωναν στο γιούκο των αρραβώνων, τιμώντας την προκοπή της νύφης.

Στη μεγάλη αυλή υπήρχαν κότες, κοκόρια, γαλοπούλες, πάπιες, περιστέρια και βέβαια σε μια μεριά ένας λάκκος με λάσπη, όπου χαιρόταν το γουρούνι. Πιο μακριά στο βάθος, τα βαρέλια και οι κάδες με το λάδι, το κρασί, τις ελιές, τα τουρσιά. Η πλήρης οικονομία. Η κυριολεξία της έννοιας οικο-νομία, νέμω τα του οίκου, μοιράζω τα οικεία προϊόντα και πράγματα. Το πρωινό μας, πριν φύγουμε για το σχολείο, ήταν φέτες με μέλι ή μαρμελάδα (από τα βερίκοκα και τα αχλάδια της αυλής), ελιές, μαύρες και ξανθές σταφίδες και φέτα τυρί, συχνά τηγανισμένο, πασπαλισμένο με ρίγανη. Αν ήμασταν καλά παιδιά, συμπληρωνόταν το πρωινό με γλυκό του κουταλιού, φέτα πορτοκάλι, μήλο, νερατζάκι. Το μεσημεριανό γεύμα ήταν συνήθως, καθημερινές όσπρια, φασόλια, ρεβίθια, φακές, με μια μερίδα ρέγκα, και μια φορά τη βδομάδα κρέας, είτε κοτόπουλο ή κόκορας από την αυλή, είτε χοιρινό παστό. Το Πάσχα μόνο ψητό αρνάκι στη σούβλα, και γι’ αυτό τόσο επιθυμητό!

Ο κήπος, τα γύρω χωράφια, η λάτρα του σπιτιού ποτίζονταν από το πηγάδι στην αυλή. Πέρασαν χρόνια για να υπάρξει ύδρευση με σωλήνες διανομής. Ετσι ακόμα έχω στα αυτιά μου, όταν αναθυμάμαι την εποχή, το τρίξιμο του μαγκανοπήγαδου, καθώς ανέβαινε ο κουβάς. Κάπου ο Σεφέρης, το έχω ξανασημειώσει, ακούει τον ήχο του μάγκανου, θυμάται την πατρίδα του στη Μικρασία και αναφωνεί: «Φωνή πατρίδας»!

Αγαπητοί αναγνώστες, δεν είναι γραφικότητες αυτές οι αναμνήσεις ενός άλλου τρόπου ζωής από τον σημερινό. Είναι, όντως, «φωνή πατρίδας», αν πρέπει πάντα να θυμόμαστε πως «πατρίς γαία» είναι η γη του πατέρα μας. Αμπάριζα βίου, αναφορά, αφετηρία και εφόδιο. Στα χρόνια μας δεν είχαμε εργολάβους κηδειών. Ξενυχτούσαμε τα αγαπημένα πρόσωπα, παππούδες, γιαγιάδες, θείους, ξαδέλφια, αλλά και μικρούς συντρόφους στα παιχνίδια μας, στο κέντρο του σαλονιού, με τις γυναίκες μια να μοιρολογούν και μια να πετάγονται στην κουζίνα να ψήσουν καφέ στον συγγενή που ερχόταν από άλλο χωριό να κλάψει τον χαμό. Το ίδιο και στα στέφανα, στους γάμους και στις βαπτίσεις. Ολες οι θρησκευτικές τελετές γίνονταν στο σπίτι. Από το σπίτι ξεκινούσε το σόι της νύφης ή του γαμπρού και πήγαιναν στην εκκλησία για τα στέφανα. Θυμάμαι ακόμη τα βαφτίσια του μικρού μου αδελφού στο σαλόνι της γιαγιάς, την κολυμπήθρα και τις κανάτες με το ζεστό νερό και το κρύο για να ετοιμαστεί το μυστήριο. Είναι τόσο έντονη η συναισθηματική φόρτιση τέτοιων τελετών, ώστε η λέξη νοσταλγία να έχει ξεπεράσει τα γλωσσικά μας σύνορα. Και να σημαίνει το άλγος, τη θλίψη, όταν σκεφτόμαστε την πατρίδα, τα χρώματα, τις γεύσεις, τα αρώματα και τον αστερόεντα ουρανό της γενέθλιας χώρας μας.

Είχα την ευτυχία, την ευκαιρία να ταξιδέψω σε ολόκληρη την Ευρώπη, από την Κύπρο ως το Ελσίνκι, από τον ιταλικό Νότο ως τη Μόσχα, από το Σικάγο και τη Νέα Υόρκη έως τον Βόσπορο, την Ιερουσαλήμ, το Κάιρο, την Αλεξάνδρεια και τους Αγίους Τόπους, το Σινά, το Αγιον Ορος, το Τολέδο του Ελ Γκρέκο. Πάντα στο τέλος, όπου κι αν βρέθηκα, σαν τον Κάλβο, «Η Ζάκυνθος, όποια Ζάκυνθος, με κυριεύει».

Ισως ένας έξοχος ζωγραφικός πίνακας του Βελάσκεθ που μας συγκίνησε σιγά σιγά να ξεθωριάζει, όταν προσπαθούμε να τον ξαναφέρουμε στη μνήμη. Εκτός και αν μας ταξιδέψει κι η φωτογραφία. Κι όμως, υπάρχουν στιγμές, ένα βλέμμα, μια χειρονομία, μια κραυγή, μια ακτίνα του ήλιου στο παράθυρο που πλημμυρίζουν τη μνήμη, τη συνταράσσουν. Πώς να ξεχάσει κανείς, όταν έφυγε για τον πόλεμο, επιστρατευμένος σε ώριμη ηλικία, πριν λίγα χρόνια, το χεράκι του νηπίου παιδιού που τον αποχαιρετούσε.

Δεν είναι μόνο συνταρακτικά γεγονότα η περιουσία του βίου μας. Είναι κυρίως μικρές στιγμές, ένα νεύμα, ένα βουβό δάκρυ, ένα σφίξιμο χεριού, ένα βιαστικό φιλί, λίγο πριν φύγει το τρένο για το άγνωστο. Η γενιά μου έζησε τρομερά γεγονότα – Παγκόσμιο Πόλεμο, Κατοχή, Εμφύλιο, Χούντα, πανδημίες, χρεοκοπίες, προδοσίες ηγετών, φτηνά συνθήματα, μεγάλες αρλούμπες. Ομως πάντα κάτι γινόταν και σηκωνόμασταν και πάλι όρθιοι. Ηταν κάποιοι δάσκαλοι, κάποιοι γείτονες και συνήθως κάποια γραπτά, παρήγορα και ελπιδοφόρα, κείμενα που άνοιγαν ορίζοντες μέσα στο σκοτάδι. Ενας στίχος, μια εικόνα του σινεμά, μια σχέση στο θέατρο, μια μελωδία και βέβαια οι φίλοι, στενοί συγγενείς, αλλά περαστικοί από τη ζωή μας που μας άφησαν την αύρα τους, ένα χαμόγελο, μια χειραψία, ένα κλείσιμο του ματιού, ένα γέλιο ή ένα δάκρυ. Ολα τα σωτήρια πράγματα στον κόσμο είναι σχέση, ουσιαστικό του ρήματος «έχω», φίλοι.

Αυτό το «έχειν» θέλησα σήμερα, επ’ ευκαιρία της νέας χρονιάς, να τιμήσω. Γιατί είμαστε ό,τι έχουμε, αλλά και ό,τι δεν έχουμε και πασχίζουμε να το αποκτήσουμε. Και δεν είναι πάντα καλό, αφού καθετί που μας λαχαίνει, μας συγκροτεί και αποτελεί αναπόσπαστο γεγονός της ζωής μας. Αφού ο Σοφοκλής μας ειδοποίησε: «Πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει». Δεινός αυτός που προκαλεί το δέος, αφού και το «δέομαι» σημαίνει «έχω ανάγκη».