Φύλλο πορείας από {LF}την Πόλη στην Ελλάδα

Ο Νίκος Μιχαηλίδης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1946. Απόφοιτος του Ζωγραφείου Λυκείου, απελάθηκε από τις τουρκικές Αρχές το 1964 και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Από τη Σχολή Εμποροπλοιάρχων της Υδρας έλαβε δίπλωμα Πλοιάρχου Α’ και υπηρέτησε ως κυβερνήτης σε ελληνικά ποντοπόρα πλοία επί μία δεκαετία. Υπήρξε στέλεχος ελληνικών και πολυεθνικών εταιρειών ως το 2010. Αφοσιωμένος στην έρευνα και μελέτη της ιστορίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κωνσταντινούπολης, επιμελήθηκε τη συντήρηση και ανακαίνιση του Ελληνικού Νεκροταφείου Σισλί, το οποίο δημιουργήθηκε το 1859. Εκεί οι τάφοι επιφανών ορθόδοξων Ελλήνων, Ρώσων, Σέρβων, Βουλγάρων, αλλά και Αράβων, Τούρκων, ευεργετών και μελών σπουδαίων οικογενειών, μουσείο αρχιτεκτονικής και γλυπτικής, το οποίο βανδαλίστηκε κατά τη διάρκεια του πογκρόμ της 6ης και 7ης Σεπτεμβρίου 1955, κατά τα γνωστά Σεπτεμβριανά. Το Μνημείο Πεσόντων Κωνσταντινουπολιτών στο Παλαιό Φάληρο, τα αποκαλυπτήρια του οποίου έγιναν το 2019, είναι προϊόν δικής του έμπνευσης, χρηματοδότησης και υλοποίησης. Αυτό το μνημείο υπήρξε η τελική φάση της δεκαετούς έρευνάς του για την ιστορία και προσφορά των εθελοντών Κωνσταντινουπολιτών κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Υπέδειξε και επέβαλε την αναγκαιότητα αναγνώρισης της συμβολής εκείνων των εθελοντών στον αγώνα της Ελλάδας κατά του φασισμού και του ναζισμού.

Η μονογραφία του για τα ελληνοτουρκικά και τους κωνσταντινουπολίτες εθελοντές χωρίζεται σε δύο διακριτά και συμπληρωματικά μέρη. Το πρώτο, το οποίο καλύπτει το ήμισυ ακριβώς του βιβλίου, είναι η σύντομη αναδρομή των γεγονότων της περιόδου 1912-1938 και η σχολαστική χρονολογική παράθεση ειδήσεων και δράσεων κατά την κρίσιμη πενταετία 1939-1944. Ολη αυτή η τεκμηρίωση υποστηρίζεται από φωτογραφίες, αποκόμματα του Τύπου και διευκρινιστικές υποσημειώσεις, εντασσόμενη ιστορικά στην αντίληψη και στις ερμηνείες των Ρωμιών της Πόλης, στο πλαίσιο των ελληνοτουρκικών σχέσεων και, πολύ περισσότερο, ενώπιον της υλοποίησης των τουρκικών πολιτικών βλέψεων και στρατηγικής, άμεσα και συστηματικά εφαρμοζόμενης, όπως ο εκτουρκισμός της ελληνικής μειονότητας, ο φόρος περιουσίας, η απαγόρευση άσκησης πολλών επαγγελμάτων, τα οποία πρόσφεραν οικονομική και κοινωνική ευρωστία στους Ρωμιούς, η επιστράτευση του Μαΐου 1941, όταν κλήθηκαν στα όπλα οι γεννημένοι μεταξύ των ετών 1894 και 1913 μειονοτικοί Εβραίοι, Αρμένιοι και Ελληνες, για να οδηγηθούν σε ειδικά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας.

Η ανάδυση του κεμαλικού κράτους, η υποστήριξή του, όσο και η ανοχή εκ μέρους μικρών και μεγάλων δυνάμεων συνδυάζονται με τις προσπάθειες του ελληνικού κράτους, μέσω προσωπικών και πολιτικών επαφών, συμφωνιών και διαλόγου, τόσο για την κατανόηση της δυναμικής του κεμαλισμού όσο και για την αντιμετώπιση των προκλήσεων και ευκαιριών που υποδήλωνε. Μπορεί να μην ήταν αντιληπτό τότε το πλεονέκτημα της νέας τουρκικής πραγματικότητας απέναντι στις ατέλειες και δυσλειτουργίες της ελληνικής πολιτικής, ήταν πάντως το θεμέλιο μιας ετεροβαρούς σχέσης, η οποία παραμένει στο προσκήνιο. Είναι λοιπόν ευδιάκριτο στο κείμενο του Μιχαηλίδη το δυσχερές και επίφοβο του παρόντος και του μέλλοντος της φθίνουσας ρωμαίικης υπόστασης στην Κωνσταντινούπολη τουλάχιστον.

Ερευνα πεδίου

Το δεύτερο μέρος της μονογραφίας είναι στην ουσία μια έρευνα πεδίου. Ο συγγραφέας εντόπισε δείγμα εξακοσίων πέντε καταταγέντων εθελοντών από ένα σύνολο χιλίων και πλέον (κατ’ εκτίμηση) και, σε προσωπική επαφή με όσους βρίσκονταν εν ζωή, με απογόνους, συγγενείς και συμπολεμιστές τους, παραθέτει για κάθε περίπτωση προφορικές μαρτυρίες, τρίτες αναφορές, υποστηριζόμενες από προσωπικές και οικογενειακές φωτογραφίες, φύλλα πορείας, χειρόγραφα, πιστοποιητικά σπουδών και επαγγελματικής κατάστασης, καθώς και φωτογραφίες εθελοντών στα πεδία των μαχών, παράλληλα με φωτογραφίες των περιοχών καταγωγής και διαμονής των εθελοντών. Ετσι, από το συνολικό δείγμα, έχουμε στη διάθεσή μας την πλήρη ή επαρκή παρουσίαση και ανάλυση 341 περιπτώσεων, οι οποίες καλύπτουν το 56% του αρχικού δείγματος, ποσοστό που επιτρέπει τη διαμόρφωση συνεκτικών συμπερασμάτων ως προς τη συμβολή εκείνων των εθελοντών στον πόλεμο. Τα κριτήρια παρουσίασης και τεκμηρίωσης είναι: αφηγητής (όπου υπάρχει), έτος και τόπος γέννησης, γονείς, υπηκοότητα, θρήσκευμα, τόπος καταγωγής, σπουδές, οικογενειακή κατάσταση, τόπος όπου υπηρέτησε ο εθελοντής. Εκείνο που «προσωποποιεί» το περιβάλλον και τη δράση κάθε εθελοντή, αποδεικνύοντας ότι οι περιπτώσεις που αναλύθηκαν είναι απολύτως συνδεδεμένες με το συγκεκριμένο άτομο, καθιστά την αφήγηση φόρο τιμής στο σύνολο των εθελοντών και ταυτόχρονα αναγνώριση της θυσίας και του ηρωισμού κάθε εθελοντή ξεχωριστά.

Οι πολιτικές δεσμεύσεις και ιδέες των εθελοντών δεν σχετίζονται, πλην εξαιρέσεων, με ξεκάθαρες κομματικές γραμμές, ενώ είναι διάχυτος ο πατριωτισμός και η δέσμευση αγώνα για τη νίκη. Οι περιπτώσεις που περιλαμβάνονται στο δείγμα τονίζουν την προσφορά προς την Ελλάδα χωρίς κανένα αντάλλαγμα. Και ο απολογισμός εκείνης της προσφοράς δεν είναι άλλος από την ικανοποίηση της εκπλήρωσης ενός χρέους, που οι ρίζες του βρίσκονται στη μακρόχρονη παράδοση του μικρασιατικού Ελληνισμού. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα πολιτικά δράματα στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια και μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου δεν επηρέασαν τον αγώνα και τον βίο των εθελοντών. Πολλοί βρέθηκαν να πολεμούν στα πεδία της Βόρειας Αφρικής, πολλοί πέρασαν στα «σύρματα» της Μέσης Ανατολής, πολιορκημένοι στους χώρους στρατοπέδευσης, ενόσω η αγγλική στρατηγική σχεδίαζε τη μεταπολεμική πολιτική κατάσταση της Ελλάδας, ορισμένοι παραμένουν αγνοούμενοι. Ο Μιχαηλίδης, πιστός στις ιστορικές ενδείξεις και αποδείξεις, σχολιάζει με ιδιαίτερη προσοχή τα γεγονότα ή αφήνει τους αφηγητές να τα κρίνουν.

Ξεχωριστό κεφάλαιο της έρευνάς του, το οποίο θα αποτελέσει τον κορμό επόμενου τόμου, αφιερωμένου πάντα στους εθελοντές Κωνσταντινουπολίτες, είναι το χρονικό της απώλειας 78 εθελοντών, όταν, τον Απρίλιο του 1941, μετά την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα, έψαχναν τρόπο να επιστρέψουν στην Πόλη. Παρά τον περιορισμό των θαλάσσιων συγκοινωνιών και την επίταξη κάθε μεταφορικού μέσου από τις Αρχές Κατοχής, παρά τον ναυτικό αποκλεισμό που είχαν επιβάλει οι Αγγλοι, νοίκιασαν το καΐκι «Ευαγγελίστρια» με σκοπό, περνώντας από το Κάβο Ντόρο, να φτάσουν στα Δαρδανέλλια και από εκεί στην Κωνσταντινούπολη. Ομως το πλεούμενο δεν έφτασε ποτέ στον προορισμό του. Τρεις μήνες μετά τον απόπλου, τα πτώματα δύο επιβατών, του πενταμελούς πληρώματος και όλων των εθελοντών εκβράστηκαν στην Τήνο. Πέρασαν οκτώ δεκαετίες από εκείνο το τραγικό συμβάν για να τεκμηριωθεί πως άγγλος κυβερνήτης υποβρυχίου τορπίλισε την «Ευαγγελίστρια», κατηγορούμενος ότι εκτέλεσε με βολές αυτομάτων τους διασωθέντες ναυαγούς, παρασημοφορημένος πάντως και φέρων τον τίτλο του «σερ».

{1BSYG}Νίκος Ισ. Μιχαηλίδης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Τα ελληνοτουρκικά και οι κωνσταντινουπολίτες εθελοντές στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο 1939-1944, α’ τόμος{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Εστία, 2021, σελ.768{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 26 ευρ{4BTIM}ώ