Η Dame πίσω από τους κώδικες της πανκ μόδας

Η δημιουργία του punk rock ως μουσικού φαινομένου αλλά και του συνολικού στυλ πανκ που έμελλε να έχει μια απρόσμενη επίδραση στους χώρους της τέχνης, της μόδας και του πολιτισμού μέχρι τις μέρες μας παραμένει πάντοτε μια υπόθεση με διαφορετικές ιστορικές αναγνώσεις. Λίγοι θα διαφωνήσουν ότι η Νέα Υόρκη προηγήθηκε της λονδρέζικης σκηνής και κανένας ίσως δεν εξέφρασε το στυλ αυτό όσο ο Richard Hell (χρησιμοποιώντας πιθανότατα τον Iggy Pop ως αρχέτυπο). Ομως στο Λονδίνο πήρε μια άλλη, πιο σύνθετη και, κατ’ επίφαση, πιο πολιτικοποιημένη μορφή. Ο μάνατζερ Malcolm McLaren μπόλιασε το στυλ με τις αρχές της Καταστασιακής Διεθνούς, αλλά η συνεταίρος του Vivienne Westwood ήταν, σε μεγάλο βαθμό, η δημιουργός της πανκ μόδας.

Η Westwood, πρώην δασκάλα και αυτοδίδακτη σχεδιάστρια μόδας, έραβε τα ρούχα τους και μέσα από τις δημιουργίες της παρουσίασε το κοινό τους πανκ όραμα. Εκείνη άνοιξε την πρώτη της μπουτίκ με τον McLaren στο 430 της King’s Road. Το μαγαζί τους λεγόταν Let it Rock και ειδικευόταν σε ρούχα για τους teddy boys (μια 60s υποκουλτούρα που το 1971 επιβίωνε ακόμη). Το 1972, μετονόμασαν το κατάστημα σε Too Fast to Live, Too Young to Die και έδωσαν έμφαση στην ανάδυση του ροκ – μηχανόβιου στυλ, δημοφιλούς εκείνη την εποχή, με επιρροές από τον Μάρλον Μπράντο. Το 1974, άλλαξαν και πάλι το όνομα του καταστήματος σε SEX και πρόσθεσαν τη δική τους πανκ σειρά «Seditionaries», το 1976. Το κατάστημα άλλαζε ονόματα ακολουθώντας τις διαθέσεις της σχεδιάστριας, με τελευταίο το World’s End.

Το SEX έγινε το επίκεντρο της μόδας της πανκ σκηνής και πολλοί νεαροί πανκ έκαναν παρέα, δούλευαν ή αγόραζαν ρούχα από εκεί όταν είχαν την οικονομική δυνατότητα. Οξυδερκείς επιχειρηματίες, η Westwood και ο McLaren συνέβαλαν καθοριστικά στην ανάδυση και την εμπορευματοποίηση του punk look ακριβώς τη στιγμή που αυτό κυριαρχούσε στους δρόμους του Λονδίνου.

Οπως και πολλοί φοιτητές καλών τεχνών της γενιάς τους, ο McLaren και η Westwood ενδιαφέρονταν για τη μόδα ως καλλιτεχνική φόρμα. Οι δυο τους διαμόρφωσαν τη μόδα της πανκ και υπαγόρευσαν τους αισθητικούς κανόνες του κινήματος που γνωρίζουμε ακόμα σήμερα: στενές σιλουέτες, παραμάνες, λευκά μπλουζάκια με σβάστικα ως προσβολή για την άρχουσα τάξη. Ηδονοβλεπτικά σχόλια τυπώνονταν πάνω σε μπλουζάκια, σκισμένα ρούχα προσφέρονταν ως chic μόδα, δερμάτινα φετιχιστικά S/Μ αξεσουάρ, ρούχα και είδη από αυτά που έβρισκε κανείς συνήθως στα SEX Shops του Soho και σε καταλόγους αγορών μέσω του ταχυδρομείου. «Tο σπουδαιότερο πράγμα σχετικά με τα ρούχα μου ήταν το γεγονός ότι ο καθένας μπορούσε να τα μιμηθεί, ήταν η ιδέα που μετρούσε, όχι η παραγωγή της», εξηγούσε η Westwood. Ετσι οι καταναλωτές μπορούσαν να γίνουν οι ίδιοι καλλιτέχνες. Αυτού του είδους τα ρούχα, φορεμένα ειρωνικά, έγιναν ένα από τα στοιχεία της πανκ μόδας.

Μετά τη διάλυση των New York Dolls o McLaren, ο οποίος είχε επηρεαστεί έντονα από την ανερχόμενη σκηνή του punk rock της Νέας Υόρκης, αποφάσισε να εφαρμόσει το στυλ πανκ σε ένα πιο βρετανικό, πιο πολιτικοποιημένο πλαίσιο. Δημιούργησε τους SEX Pistols από «ανθρώπους του δρόμου», μη μουσικούς, που σύχναζαν στο μαγαζί του SEX στην King’s Road.

Oταν το σινγκλ των SΕΧ Pistols «God Save the Queen» απαγορεύτηκε από το βρετανικό ραδιόφωνο, η Westwood μετονόμασε το μαγαζί της σε Seditionaries (Αντάρτες) και έντυσε το συγκρότημα με τα προκλητικά σχέδιά της, τα οποία περιελάμβαναν μια ταλαιπωρημένη μουσελίνα διακοσμημένη με το πορτρέτο της βασίλισσας Ελισάβετ Β’ με την παραμάνα στο μάγουλο και το περίφημο μπλουζάκι με τη φράση «Destroy» με σβάστικα.

Ηταν θέμα κωδίκων, λοιπόν. Κώδικες; Οι κώδικες της νεολαίας έχουν συνήθως να κάνουν με το look και τα ρούχα. «Μην ξεχνάτε ότι στην Αγγλία τα ρούχα είναι τα πράγματα που κάνουν την καρδιά σας να χτυπάει», δήλωνε ο McLaren. «Δημιουργήθηκε ένα χάος από τσουλούφια και δερμάτινα σακάκια, μπουρδελιάρικα κρεπ και μυτερά παπούτσια, πάνινα και αδιάβροχα, κουρέματα στο στυλ των mods και βάδισμα στο στυλ των skinheads, παντελόνια – σωλήνες και φανταχτερές κάλτσες, παντελόνια φαρδιά και μπότες με πέταλα, όλα βαλμένα στη θέση τους και έξω απ’ τον χρόνο με φανταχτερά συνδετικά: τις παραμάνες και τα μανταλάκια, τους επιδέσμους και τους σπάγγους, που προκάλεσαν τόσα πανικόβλητα και γοητευμένα βλέμματα», συμπλήρωνε ο Dick Hebdige.

Η διάλυση των SEX Pistols και η γρήγορη απορρόφηση του πανκ στο mainstream άφησαν τη Westwood αμήχανη και απογοητευμένη. Κλείνοντας τα 40 και με νέο ενδιαφέρον για την «υψηλή» κουλτούρα, ένιωσε να την έλκουν πιο λεπτά μέσα για να ανατρέψουν το κατεστημένο και άρχισε να αναζητά διαφορετικές εκδοχές μιας εξωτερικής αισθητικής. Η επόμενη συλλογή της σχετίστηκε με μια υποκουλτούρα της μόδας και της μουσικής που έγινε γνωστή ως «New Romantic», άσκησε τεράστια επιρροή και αφομοιώθηκε ταχύτατα από το mainstream.

Στο τέλος της ημέρας, η Westwood έγινε μία από τις πιο διάσημες σχεδιάστριες του Ηνωμένου Βασιλείου, απόλυτα αποδεκτή από το σύστημα το οποίο κάποτε σάρκαζε. Η ίδια που κάποτε χλεύαζε το πρόσωπο της βασίλισσας ως σύμβολο της κοινωνικής σήψης, αποκάλεσε την πρόσφατα πεθαμένη μονάρχη «περιουσιακό στοιχείο» για τη βρετανική κοινωνία σε μια συνέντευξη το 2013 στο «CBS Sunday Morning» και ονομάστηκε από την τελευταία Dame Commander της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Υπέρτατη ειρωνεία ή ένδειξη για την ικανότητα του συστήματος να απορροφά, στο τέλος, τα πάντα. Ή σχεδόν…

Ο Θανάσης Μουτσόπουλος είναι αναπληρωτής καθηγητής της Ιστορίας της Τέχνης και της Θεωρίας του Πολιτισμού στο Πολυτεχνείο Κρήτης