Τέχνη και επιστήμη

Παρακαλώ να μην παρεξηγηθούν όσα θα ακολουθήσουν, εν πρώτοις, γιατί αν μερικοί θελήσουν να επιβάλουν όποια εντύπωση, ο γράφων οφείλει σχεδόν τα πάντα όσων τολμά να αναλύσει και να χρησιμοποιήσει ως κώδικα ερμηνείας της τέχνης του θεάτρου στους δασκάλους μου στο Πανεπιστήμιο, στη συντεχνία και στα διαβάσματά μου. Παράλληλα, βέβαια, και με τις πρακτικές θεατρικές γνώσεις και εμπειρίες από τη σπουδή μου σε δραματική σχολή, με μέγιστον δάσκαλο τον Δημήτρη Ροντήρη.

Αναφέρομαι εν προλόγω σε αυτά τα δεδομένα τώρα που ενέσκηψε μια υποδόρια, ως τώρα, αλλά πλέον επιφανής, έριδα ανάμεσα στους θεωρητικούς και τους πρακτικούς του θεάτρου, ανάμεσα στην πανεπιστημιακή θεατρολογία και την ύλη, τις μεθόδους και τα αποτελέσματα της διδασκαλίας των δραματικών σχολών που, δυστυχώς χρόνια τώρα, το κράτος αρνείται να τους δώσει παιδευτικό χαρακτήρα, κατατάσσοντάς τες στη βαθμίδα των τεχνικών σπουδών. Η σύγχυση είναι δεδομένη, αφού το κράτος βρίσκεται σε σύγχυση. Το κράτος, εδώ και έναν αιώνα, ιδρύοντας τη Σχολή Καλών Τεχνών εφοδιάζει τους αποφοίτους με δίπλωμα πανεπιστημιακής αίγλης. Παρ’ όλο που συχνά απόφοιτοι ζωγράφοι, γλύπτες και χαράκτες, αν επιθυμήσουν να σπουδάσουν σε μεταπτυχιακό στάδιο την τέχνη τους, βρίσκουν εμπόδια στην Ευρώπη με την έλλειψη ισοτιμίας στα πτυχία.

Αλλά τουλάχιστον υπάρχει μια σχολή στην Αθήνα (στη Θεσσαλονίκη και, νομίζω, στα Γιάννενα και στην Κρήτη οι θεατρικές σπουδές εντάσσονται και συνυπάρχουν με τις αντίστοιχες φιλοσοφικές σχολές), μια σχολή που χαρακτηρίζεται Ανωτάτη. Για να σπουδάσεις λογοτεχνική γραφή, μυθιστόρημα, διήγημα, δοκίμιο, κριτική για το κράτος της εκπαίδευσης οφείλεις να αξιοποιήσεις με ό,τι μέσον μπορείς και να προβάλεις το τάλαντό σου. Ο Παλαμάς νομικά σπούδασε, όπως κι ο Σεφέρης, ο Ελύτης Κοινωνιολογία, ο Δάλλας δασκαλίκι και ο υπογράφων Αρχαιολογία. Θα μου πείτε, όσα θεωρητικά κείμενα και να ξεκοκαλίσει κανείς, όσες ιστορίες λογοτεχνίας, όσες κριτικές εκτιμήσεις μεγάλων λογοτεχνιών, θα μπορέσει να γράψει έστω και μια σελίδα λογοτεχνικά ανεκτή; Οχι, σίγουρα. Ο Ρίτσος χορευτής ήταν, όταν δημοσίευσε την πρώτη του συλλογή και επιβλήθηκε στο σινάφι ακαριαία. Αφήνω την πορεία προς την πρώτη βαθμίδα του λόγου του Ταχτσή. Κι ενώ για να λάμψεις ως ποιητής, πεζογράφος, ταξιδιωτικός λογοτέχνης και κριτικός λογοτεχνίας αρκεί ο έρωτας για το είδος και, βέβαια, η συσσώρευση αναγνωστικών εμπειριών που συχνά φαίνονται και στα πρώτα σου γραπτά, οι αγάπες, οι επιρροές και, συχνά, η ταύτιση. Με καιρό και με κόπο και σε συνάρτηση με την αποδοχή των έργων σου από κριτικούς και, κυρίως, το αναγνωστικό κοινό, γίνεσαι αυτονόητα μέλος της συντεχνίας, χωρίς αντιρρήσεις. Είναι τελείως αδιάφορο για την πνευματική αγορά, αν είσαι μέλος ομάδας, σωματείου ή συντεχνίας. Παρ’ όλο που η συμμετοχή σε σωματείο είναι τεκμήριο τα τελευταία χρόνια για μια γλίσχρα σύνταξη.

Ανάλογες συντάξεις αξιώνονται και οι ηθοποιοί και οι θεατρικοί συγγραφείς και ομολογώ πως είναι μια δίκαιη και αναγκαία ενίσχυση, χωρίς, βεβαίως, να αποτελεί κίνητρο για έναν νέο άνθρωπο να ασχοληθεί με το θέατρο, πρακτικά και συγγραφικά. Δεν είναι πολλοί που ζουν από τη θεατρική γραφή, μόλο που τώρα παρουσιάζονται, λόγω τηλεόρασης και Διαδικτύου, πολλές συγγραφικές ευκαιρίες: ο Μελάς, ο Ξενόπουλος, ο Ψαθάς, ο Σακελλάριος ως δημοσιογράφοι, κυρίως, έλυσαν τα οικονομικά τους προβλήματα. Το ίδιο και ο Πρετεντέρης, ο Γιαλαμάς, χρονογράφοι και ευθυμογράφοι σε εφημερίδες, με εξαίσιες, φυσικά, παρουσίες στα επιθεωρησιακά νούμερα, ως μποναμάς!

Γνώρισα τον Μελά σε φιλολογικό σαλόνι στα 88 του χρόνια και θυμάμαι πως γύρω στις 10 το βράδυ απομονώθηκε σε άλλο δωμάτιο του σπιτιού, έγραψε το χρονογράφημά του και στις 11 ήρθε υπάλληλος της «Ελευθερίας» και το παρέλαβε για να τυπωθεί στις 12.

Εγιναν πολλές προσπάθειες, και στα πανεπιστημιακά τμήματα και στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, για να ορθοποδήσουν σχολές συγγραφής λογοτεχνικών έργων. Τζίφος. Ο Ποντίκας διαφημιστής ήταν για τον επιούσιο, ο Σκούρτης παγίως άνεργος, ο Ζιώγας πουλούσε συνταγές αντιγήρανσης! Οι μουσικοί είχαν τα Ωδεία, αλλά οι μεγάλοι δεξιοτέχνες των λαϊκών οργάνων, από τον Βαμβακάρη και τον Τσιτσάνη ως τον Ζαμπέτα και τον Νικολόπουλο, είναι δεξιοτέχνες με παγκόσμια απήχηση που απέκτησαν γνώση, εμπειρία και τόλμη εκφραστική στο πάλκο. Γνωρίζω πολλούς νέους που σπούδασαν σε Ωδείο λαϊκά όργανα (που έσπευσαν να νομιμοποιήσουν και οι «κλασικοί» μουσικοί, λόγω της ζήτησης) που, όμως, δεν κατόρθωσαν να σκαρώσουν μια υποτυπώδη μελωδία ζεϊμπέκικου. Ο μεγάλος δεξιοτέχνης Σαλέας στο κλαρίνο είναι τέκνο της κομπανίας του πανηγυριού.

Αλλά, φίλοι, το ίδιο συμβαίνει και στα εικαστικά. Είναι σημαντικό ένας νέος που εμφανίζει προσόντα ζωγράφου ή γλύπτη να γνωρίζει την ιστορία της τέχνης του, τα υλικά και τους τρόπους προώθησης των επιτευγμάτων του. Αλλά με τρεις-τέσσερις πανεπιστημιακές σχολές και πολλά εργαστήρια που διδάσκουν σχέδιο και χρώμα και σμίλη, με πόσους επώνυμους εργάτες των εικαστικών μας έχουν εκπλήξει; Γνωρίζετε πάνω από δέκα γυναίκες εικαστικών δημιουργιών που να συζητείται το έργο τους, ενώ έχουν λάβει, χωρίς αμφιβολία, στέρεη εκπαίδευση στη Σχολή Καλών Τεχνών από σπουδαίους δασκάλους που όφειλαν την ιδιότητα του δασκάλου στο εικαστικό τους έργο; Δίπλα τους σίγουρα μυήθηκαν και στην ιστορία των τεχνών, πράγμα γόνιμο, αλλά τελείως ανεπαρκές για την πρωτότυπη δημιουργική παιδεία.

Με όσα γράφω παραπάνω ας μη νομιστεί, προς Θεού, πως είναι περιττή η μεθοδική, επιστημονική και αισθητικά τεκμηριωμένη γνώση. Ο Τσαρούχης σπούδασε και στο Παρίσι, αλλά το έργο του ξεπέρασε τα δόγματα και τις αισθητικές θεωρίες, όχι μόνο της ελληνικής, αλλά και της ευρωπαϊκής ζωγραφικής. Ο αείμνηστος φίλος, ποιητής Νίκος Καρούζος γνώριζε όσοι λίγοι την ευρωπαϊκή ποιητική ιστορία. Οταν, όμως, καθόταν σε μια σκοτεινή γωνιά του Βιβλιοπωλείου της «Εστίας», όπου διημέρευε, πιωμένος και με μια στοίβα γόπες δίπλα του, γεννούσε έξοχα ποιήματα τόλμης εκφραστικής και ιδεολογικών, σχεδόν αναρχικών, στίχων.

Και να το θέλει κανείς σήμερα δεν μπορεί στις τέχνες να θεωρηθεί αυτοδίδακτος. Χίλιοι τρόποι υπάρχουν να έρθει κανείς σε επαφή με βιβλία, εκθέσεις, εκπομπές που εκθέτουν και αναλύουν και αξιώνουν ή απαξιώνουν κριτικά και λογοτεχνικά και εικαστικά και μουσικά έργα που διοχετεύει με χίλιους τρόπους στην αγορά η ποικίλη αγορά και τα εργαστήρια.

Δεν θα ισχυριστώ ποτέ πως μερικές παρουσίες σε ουσία και πρωτοτυπία δεν αξιώθηκαν τον έπαινο της αγοράς και δεν λύτρωσαν τους δημιουργούς τους από το άγχος της αποτυχίας. Ομως, τα έργα τους κάθε φορά επιβιώνουν, έχουν κάτι νέο να προσφέρουν, μια νέα ματιά, μια νέα έκλαμψη στο πνεύμα, ένα άλλο ρίγος. Από ένα απλό τραγούδι ως μια εικονογράφηση, ακόμα και ένα ευφυές διαφημιστικό σύνθημα. Το παλιό εκείνο σύνθημα «Αρον άρον στου Αρώνη» ισοδυναμεί με τόμους διαφημιστικής θεωρητικής ανάλυσης.

Εξοχα οι θεωρητικές μελέτες, πανεπιστημιακές και ελεύθερου στοχασμού, μας μυούν στο μυστήριο της δημιουργίας, αλλά δεν αρκούν για να σε οδηγήσουν να γράψεις τη «Συννεφιασμένη Κυριακή» ή να οικειοποιηθείς τη μανιέρα του Θεόφιλου ή να ανταγωνιστείς το «Τραγούδι του Νεκρού Αδελφού». Η σπουδή της ιστορίας των τεχνών είναι πολύτιμη, αλλά δεν προεξοφλεί αριστουργήματα. Αυτά έρχονται, όπως έλεγε κι ο Πλάτων, «εξαίφνης»!