Χαμόγελα πριν από το τέλος του κόσμου

Διαρκεί για λίγο περισσότερο από μία ώρα και όμως όλες οι εικόνες του προέρχονται από τα ίδια τρία (ή σχεδόν τέσσερα) λεπτά ερασιτεχνικών πλάνων µιας «σπιτικής» ταινίας. Τα 200 αυτά δευτερόλεπτα προβάλλονται στην αρχή και στο τέλος της ταινίας, ενώ στο ενδιάμεσο ο θεατής βλέπει αυτά τα ίδια καρέ να παίζονται προς τα πίσω ή προς τα εμπρός, μερικές φορές πιο αργά και μερικές φορές να εμφανίζονται «παγωμένα» στην οθόνη, μεγεθυσμένα ξανά και ξανά, τόσο ώστε να είναι πλέον θολά.

Η αρχική τρίλεπτη ταινία γυρίστηκε από τον Ντέιβιντ Κουρτς τις παραμονές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, έναν Νεοϋορκέζο που επισκέφτηκε την Πολωνία τον Αύγουστο του 1938 και τράβηξε την ταινία στο Νάζλιεσκ, μια μικρή πόλη περίπου 30 μίλια βόρεια της Βαρσοβίας. Πρωταγωνιστές του ήταν οι Εβραίοι κάτοικοι της πόλης – οι οποίοι αποτελούσαν σχεδόν τον μισό πληθυσμό της – και οι οποίοι, όπως και οι υπόλοιποι Εβραίοι της Ευρώπης, σύντομα θα καταδικάζονταν σε θάνατο από τους Ναζί. Γεγονός που σημαίνει ότι σχεδόν κάθε πρόσωπο που εμφανίζεται στην οθόνη – κάθε γενειοφόρος γέρος, κάθε μάνα με φουλάρι, κάθε κόρη με κοτσίδες, κάθε γυναίκα με παλτό και κάθε αγόρι που χαμογελάει και χαιρετά προς την κάμερα – είναι κάποιος που τον επόμενο χρόνο θα κατέληγε σε ένα γκέτο και τρία χρόνια αργότερα θα μεταφερόταν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης της Τρεμπλίνκα, όπου θα πέθαινε στους θαλάμους αερίων, σημειώνει ο Τζόναθαν Φρίντλαντ στον βρετανικό «Γκάρντιαν».

Η αποκατάσταση

Η ταινία του Ντέιβιντ Κουρτς – ο οποίος είχε γεννηθεί στο Νάζλιεσκ και μετανάστευσε στις ΗΠΑ στα τέλη του 19ου αιώνα – έμεινε ξεχασμένη σε μια ντουλάπα στο Παλμ Μπιτς της Φλόριντα. Εντοπίστηκε από τον εγγόνο του Κουρτς, Γκλεν, το 2009. Οι ειδικοί συντηρητές που ανέλαβαν την αποκατάσταση του υλικού τον ενημέρωσαν ότι αν τους το παρέδιδε έστω και έναν μήνα αργότερα, θα ήταν πολύ αργά. Κατάφεραν τελικά να το σώσουν από τη λήθη και να το αναρτήσουν στον ιστότοπο του Μουσείου Μνημείου του Ολοκαυτώματος των Ηνωμένων Πολιτειών. Εν συνεχεία ο Κουρτς έγραψε το βιβλίο «Τρία λεπτά στην Πολωνία» που κυκλοφόρησε το 2014.

Την ίδια χρονιά η ιστορικός, συγγραφέας, κριτικός κινηματογράφου, συμπαραγωγός και σύζυγος του βρετανού εικαστικού και βραβευμένου με Οσκαρ σκηνοθέτη Στιβ Μακ Κουίν, Μπιάνκα Στίγκτερ, είδε το υλικό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης του μουσείου και γοητεύτηκε δεδομένου ότι ήταν έγχρωμο. «Φυσικά, τέτοιου είδους πλάνα είναι σπάνια, αλλά στο χρώμα είναι ακόμα πιο σπάνιο και σου δίνει μια πολύ διαφορετική σχέση με αυτό που βλέπεις. Το κάνει πολύ πιο ζωντανό». Τότε ήταν που της ήρθε η ιδέα: «Δεν θα ήταν υπέροχο αν μπορούσαμε να αυξήσουμε τη διάρκεια του υλικού με κάποιοντρόπο; Να διατηρήσουμε αυτό το παρελθόν στο παρόν μας για λίγο περισσότερο;».

Οι πρωταγωνιστές

Οι ταυτότητες των πρωταγωνιστών άρχισαν να αποκαλύπτονται όταν μια νεαρή γυναίκα στις ΗΠΑ που είδε την ταινία στο Διαδίκτυο εντόπισε ανάμεσα στα πρόσωπα της ταινίας τον παππού της. Οι Στίγκτερ και Κουρτς ταξίδεψαν στο Ντιτρόιτ για να τον συναντήσουν καθώς ήταν ένας από τους 3.000 Εβραίους του προπολεμικού Νάζλιεσκ που επέζησαν του Ολοκαυτώματος. Κι ήταν εκείνος που έδωσε πληροφορίες για την καθημερινότητα των Εβραίων της πόλης και τις ενδυματολογικές τους συνήθειες.

Η ταινία που φέρει τον τίτλο «Three Minutes: Α Lengthening» είναι περιζήτητη στα διεθνή φεστιβάλ και το κοινό την αναζητά για να τη δει. Γεγονός που οφείλεται, όπως υποστηρίζει ο Γκλεν Κουρτς, στην «επικείμενη επικινδυνότητα που αντιμετώπιζαν αυτοί οι άνθρωποι και το γεγονός ότι ο κόσμος στον οποίο ζούσαν θα καταστρεφόταν τόσο γρήγορα και τόσο σύντομα, και με τη βία και όχι σταδιακά και με τον καιρό. Υπάρχει μια ένταση: ξέρουμε τι πρόκειται να συμβεί και εκείνοι δεν ξέρουν».

«Για μένα, αυτή είναι μια ταινία για τους ανθρώπους και τον πολιτισμό τους που οι Ναζί προσπάθησαν να διαγράψουν εντελώς», λέει η Στίγκτερ. «Εχοντας λοιπόν αυτό το υλικό μοιάζει με ένα είδος αντίστασης σε αυτή τη διαγραφή. Είναι μια μικρή, μικρή νίκη».