Η ομίχλη {LF}της οικονομίας του πολέμου

Σε ασυνήθιστους καιρούς, όπως είναι οι πόλεμοι, οι πανδημίες και οι φυσικές καταστροφές, όλοι οι πολιτικοί λαμβάνουν μέτρα έκτακτης ανάγκης προκειμένου να αμβλύνουν τις αρνητικές οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες που προκαλούνται για τους πολίτες της χώρας τους. Μόνο, όμως, οι καλύτεροι ανάμεσά τους θα το κάνουν έχοντας το μυαλό τους στραμμένο στο μέλλον, συμβάλλοντας ώστε να δημιουργηθούν οι όροι για μια μακροπρόθεσμη ευημερία. Οπως το έθεσε η τέως βασίλισσα Ελισάβετ Β’, «ό,τι κάνουν οι ηγέτες για τους λαούς τους σήμερα είναι η διακυβέρνηση και η πολιτική. Αυτό, όμως, που κάνουν για τους ανθρώπους του μέλλοντος αποτελεί πολιτική δεινότητα».

Εξαιτίας της κατάστασης που έχει προκαλέσει η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, πολλές κυβερνήσεις σήμερα δρουν ωσάν να βρίσκονταν επίσης σε πόλεμο. Ομως, επικεντρώνουν στο βραχυπρόθεσμο, με αποτέλεσμα αυτό να έχει γίνει πολύ σύνηθες στις αποφάσεις που αφορούν την οικονομία.

Αυτό που συμβαίνει σήμερα έρχεται σε έντονη αντίθεση με την κατάσταση στις αρχές του 2021, όταν οι περισσότερες κυβερνήσεις εστίαζαν τις προσπάθειές τους στην ευελιξία, την προετοιμασία για μια επόμενη πανδημία και την ήπια απόσυρση της χρηματοπιστωτικής βοήθειας που είχαν παράσχει κατά τη διάρκεια της κρίσης της Covid-19. Η αποφυγή της άσκησης υπέρμετρων πιέσεων στους προϋπολογισμούς είχε καταστεί προτεραιότητα, μαζί με την αντιμετώπιση μακροπρόθεσμων προκλήσεων, όπως η μάχη κατά της κλιματικής αλλαγής. Αυτή η εικόνα, όμως, μοιάζει σήμερα να απέχει αιώνες.

Είναι γεγονός ότι δεν έχουμε χάσει από το βλέμμα μας την υπόθεση της κλιματικής αλλαγής, ενώ η ενεργειακή κρίση την οποία αντιμετωπίζει η Ευρώπη πιθανότατα θα επιταχύνει την πράσινη μετάβαση στην ήπειρο, καθώς περισσότερες επενδύσεις θα κατευθυνθούν προς τις ανανεώσιμες πηγές, ενώ θα καταστεί πιο εύκολο να διασφαλίζει κανείς τις άδειες για την κατασκευή πιο πράσινων υποδομών. Ωστόσο, το έλλειμμα σε φυσικό αέριο έχει αναγκάσει ορισμένες χώρες να στραφούν προς τον γαιάνθρακα, καθυστερώντας την εφαρμογή των σχεδίων τους για απεξάρτηση από το ορυκτό καύσιμο που εκπέμπει τις μεγαλύτερες ποσότητες διοξειδίου.

Αυτό δε που είναι ακόμη πιο δύσκολο να κατανοήσει κανείς έχει να κάνει με την απόφαση που έλαβαν πολλές κυβερνήσεις να μειώσουν τους φόρους στην ενέργεια και στα καύσιμα. Η πλειοψηφία των κρατών του G7 (Καναδάς, Ιταλία, Γαλλία, Γερμανία και Ηνωμένο Βασίλειο) έχει προχωρήσει σε αυτό το βήμα, τη στιγμή που ανάλογα μέτρα είναι ιδιαιτέρως δημοφιλή στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, όπου τα νοικοκυριά έχουν πληγεί ακόμη περισσότερο από την αύξηση του κόστους για τη θέρμανση.

Το πρόβλημα, βεβαίως, είναι ότι η επιδότηση των καυσίμων περιορίζει το κίνητρο για εξοικονόμηση ενέργειας και διαταράσσει το σήμα που έχει σχέση με τις τιμές και είναι αναγκαίο να σταλεί προκειμένου οι οικονομίες να καταστούν λιγότερο εξαρτημένες από τον άνθρακα. Αποτελεί δε μια πολύ πιο επιβαρυντική τακτική για τους δημόσιους προϋπολογισμούς σε σύγκριση με τις στοχευμένες ενισχύσεις προς τα πιο ευάλωτα νοικοκυριά. Ωστόσο, καθώς οι γενικευμένες επιδοτήσεις είναι πιο απλές στην εφαρμογή τους και πιο δημοφιλείς στις τάξεις των ψηφοφόρων, οι πολιτικοί έχουν σπεύσει να τις υιοθετήσουν.

Με ανάλογο τρόπο, αν και τα πιο φτωχά νοικοκυριά είναι αυτά που χρειάζονται βοήθεια προκειμένου να αντιμετωπίσουν τα ταχέως αυξανόμενα επιτόκια, οι κυβερνήσεις δελεάζονται από την παροχή βοήθειας προς όλους. Αντί να επικεντρώσουν σε εκείνους που έχουν χάσει τη δουλειά τους ή βρίσκονται σε προσωρινή αδυναμία να εξυπηρετήσουν τα χρέη τους, προχωρούν σε μεγαλύτερης κλίμακας παρεμβάσεις, τις οποίες θα μπορούσαν να εξαργυρώσουν στις επόμενες εκλογές.

Η κυβέρνηση της Πολωνίας, για παράδειγμα, προχώρησε σε ένα οριζόντιο μορατόριουμ στην εξυπηρέτηση των χρεών στις 7 Ιουλίου 2022, δίνοντας τη δυνατότητα σε όλους όσοι έχουν ενυπόθηκο δάνειο που αφορά ιδιοκατοίκηση να μην καταβάλλουν τις δόσεις επί οκτώ μήνες.

Στο σημείο που έχουμε βρεθεί, λοιπόν, η «νέα κανονικότητα» έχει γίνει αντικείμενο συζήτησης για τόσο μεγάλο διάστημα, ώστε αρκετοί από αυτούς που λαμβάνουν τις πολιτικές αποφάσεις έχουν λησμονήσει τις βασικές αρχές της οικονομικής θεωρίας. Εχουν πείσει τους εαυτούς τους ότι είναι δυνατό να αυξάνονται οι δημόσιες δαπάνες χωρίς να καθορίζουν τους τρόπους και τα μέσα για την αντιμετώπιση του κόστους που αυτό συνεπάγεται, αλλά και χωρίς να χρειαστεί να ανησυχήσουν για τα μηνύματα που στέλνουν προς τις αγορές. Αλλοι μοιάζουν να πιστεύουν πως τα χαμηλότερα επιτόκια θα έχουν ως αποτέλεσμα να υποχωρήσει και ο πληθωρισμός (κάτι που προφανώς ισχύει για τον πρόεδρο της Τουρκίας) ή ότι οι έλεγχοι των τιμών δεν θα οδηγήσουν σε ελλείψεις. Με τον ίδιο τρόπο, όμως, που δεν μπορούμε να ευχηθούμε την κατάργηση του νόμου της βαρύτητας, έτσι δεν μπορούμε να ξεφύγουμε και από τους νόμους της οικονομίας. Αργά ή γρήγορα, πρέπει να έρθει η μέρα στην οποία θα κάνουμε τον απολογισμό των πράξεών μας.

Η ειρωνεία είναι ότι η Ουκρανία – η χώρα, δηλαδή, που στην πραγματικότητα βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση – συνεχίζει να επικεντρώνει την προσοχή της στο μακροπρόθεσμο μέλλον. Εξυπηρετούσε το εξωτερικό της χρέος μέχρι πολύ πρόσφατα, ενώ στη συνέχεια ζήτησε τη χρονική του επιμήκυνση προκειμένου να αποφύγει τη χρεοκοπία και τις μακροπρόθεσμες συνέπειες που αυτή θα συνεπαγόταν. Προετοιμάζει δε ήδη σχέδια για την αναδιάρθρωσή του, έστω και χωρίς ουδείς να είναι σε θέση να γνωρίζει πότε θα τελειώσει ο πόλεμος.

Η Ουκρανία, όμως, γνωρίζει πώς είναι να βιώνει κανείς μια οικονομία σε καιρό πολέμου. Κάτι που θα πρέπει να κάνει αυτούς οι οποίοι δεν βρίσκονται σε εμπόλεμη κατάσταση και, παρ’ όλα αυτά, χάνουν από το βλέμμα τους το μέλλον να αισθάνονται ντροπή.