Ο μεγάλος άγνωστος: το λατινοαμερικάνικο ποδόσφαιρο – Μέρος 1ο

Το κύπελλο στα χέρια των Αργεντινών, των μόνιμα άγνωστων, ανεξερεύνητων λατινοαμερικανικών λαών, με άλλη σκέψη, άλλη νοοτροπία, άλλη προσέγγιση στην ιστορία μπάλα. Η αβυσσαλέα διαφορά του τάνγκο με το βαλς, της σάμπας με το ροκ, της λαχτάρας της Αργεντίνας με τη Γερμανίδα, την Αγγλίδα. Αλλοι λαοί, που η εθνοτική τους ρίζα γίνεται ένα, μεταλλάσσεται, με τον αέρα των Ανδεων, ή με την υγρασία του Αμαζόνιου, ή με τις ερωτικές αλλά κάργα θυμωμένες παραλίες του νοτιοδυτικού Ατλαντικού… Σε όλα άλλοι… Στην επικοινωνία, στη σκέψη, στον θυμό, ή στην αγάπη, έτσι και στην μπάλα. People’s game δηλαδή ή «παιχνίδι του λαού», όπως ονόμασαν οι βρετανοί εργαζόμενοι, στα τέλη του 19ου αιώνα, την τέχνη της στρογγυλής θεάς.

Ας σηµειωθεί ότι, παρόλο που είναι η αγγλική αριστοκρατία αυτή που επινόησε το ποδόσφαιρο – όπως, άλλωστε, και τα υπόλοιπα σύγχρονα αθλήματα -, το τελευταίο μετατράπηκε γρήγορα στο κατεξοχήν λαϊκό άθλημα. Αυτό συνέβη ακριβώς επειδή, κατά τον ουρουγουανό συγγραφέα Εδουάρδο Γκαλεάνο, «ήταν ένα σπορ που δεν απαιτούσε χρήματα, παρά μονάχα την όρεξη για παιχνίδι. Στις αλάνες, τα σοκάκια και τις παραλίες τα παιδιά της χώρας και οι νεαροί μετανάστες έστηναν παιχνίδια με μπάλες φτιαγμένες από παλιές κάλτσες, παραγεμισμένες με κουρέλια ή χαρτιά, και με δυο πέτρες παρίσταναν το τέρμα (ΠΣΦ, 38)».

Για να µπείτε στο νόηµα, μας έλεγε ο Γκαλεάνο, έπρεπε να παίζετε μαζί μας στο γήπεδο Αλμούντο τρεις τουλάχιστον φορές την εβδομάδα για πάνω από 25 χρόνια, με κανονική μπάλα και κάθετα δοκάρια. Τα ολοκλήρωνε ένα σχοινί που του έδινε το δικαίωμα να το πεις γιαλαντζί γκόλσποτ. Κατά τ’ άλλα, το θρυλικό συνοικιακό γηπεδάκι, που πάντα το χωρίζαμε στα τρία, για να παίζουν και άλλοι. Και που πάντα φροντίζαμε να κρατάμε τον χώρο με τα γκολπόστ, απόφαση που στοίχιζε ομηρικούς καυγάδες και ενίοτε γδαρμένα γόνατα, μελανιές παντού, βουλωμένα μάτια, και κάθε προϊόν και υποπροϊόν δυναμικών συναντήσεων. Τελικά, ιδιαίτερα τις Κυριακές, το γηπεδάκι και τα παραρτήματά του λειτουργούσαν στο φουλ.

Αυτή λοιπόν η δραστηριότητα, με πρωταγωνιστή την κοφτή ντρίμπλα, τα τσεκουράτα κοψίματα και τα αυτοκτονικά πλονζόν στα χαλίκια, και πάνω στα κουντεπιέ των κυνηγών. Ολα αυτά ζωγράφιζαν τον δικό μας ποδοσφαιρικό πίνακα, εκφράζοντας το πνεύμα ιδιοποίησης του ουρουγουανού, του αργεντινού, όχι όμως του βραζιλιάνου εραστή της μπάλας. Και μάζευε φιλάθλους χωρίς λάβαρα, φανέλες, συνθήματα, με μπόλικα μπράβο και διαρκή χειροκροτήματα. Γεγονότα που μας τρέλαιναν, χωρίς όμως να ξεφεύγουμε, μια και το ζητούμενο ήταν κερδίζοντας να φύγουμε ειρωνευόμενοι και προκαλώντας τους αντιπάλους.

Ολο αυτό το µάγεµα το απολάμβαναν τζάμπα. Χωρίς να ματώνει η τσέπη τους. Τζάμπα θέαμα, ολόψυχες συγκρούσεις, κατάθεση κάθε σωματικού και ψυχικού αποθέματος. Και όλα αυτά για ένα γκολ. Για μια χορευτική ντρίπλα. Για ένα βολέ, ή μια καρφωτή κεφαλιά, ή πάνω απ’ όλα, για μια εκτίναξη, για ένα μακροβούτι πλονζόν στα πόδια του αντιπάλου, φεύγοντας πολλές φορές με το στόμα ματωμένο και κάποιο δόντι λιγότερο. Είχαμε όμως και την κοινωνιολογική μακεδονική σαλάτα: ιταλογενείς, ισπανογενείς, γερμανόφωνοι, αφρικάνοι, ινδιάνοι, ένα μπουκέτο λαών που τη διαφορά τη διάβαζες μόνον στην προφορά. Ολοι τους όμως με την μπάλα ίδια τρέλα, ίδια συμπεριφορά.

Τα «προαστικά παιδιά» λοιπόν, αυτός ήταν ο τίτλος μας, προδίδοντας τάξη, καταγωγή, τόπο διαμονής, συμπεριφορά. Εξάλλου, με την έκφραση «προαστιακοί νέοι», που σημαίνει κατά γράμμα «οι νέοι των συγκροτημάτων εργατικών κατοικιών». Πρόκειται για τη νεολαία -μεταναστευτικής, κατά κύριο λόγο, καταγωγής -, η οποία κατοικεί στα συγκροτήματα εργατικών κατοικιών που χτίστηκαν από τη δεκαετία του ’60 κι εφεξής στα προάστια ή στις περιφερειακές συνοικίες του Μοντεβιδέο ή των άλλων μεγάλων ουρουγουανικών ή αργεντίνικων πόλεων. Βασικό τους χαρακτηριστικό ένα διαρκές φλερτ με την παραβατικότητα, η μικροεγκληματικότητα, κατά κανόνα διακίνηση ναρκωτικών αλλά και διάφορες άλλες αντικοινωνικές συμπεριφορές.

Τα πράγµατα, λοιπόν, δεν θα μπορούσαν να ‘ναι καλύτερα, από την άποψη της «κοινωνικής ένταξης» και του «διαλόγου ανάμεσα στους πολιτισμούς»! Ταυτόχρονα, πόσοι και πόσοι «προαστιακοί» νέοι – ορισμένοι μάλιστα με αυτό που πλέον ονομάζουμε «οριακή διαταραχή προσωπικότητας» – δεν ξέφυγαν από την παραβατικότητα, έμειναν μακριά απ’ τα ναρκωτικά κι απέφυγαν κάθε είδους «μπλεξίματα», ακριβώς χάρις σ’ αυτά τα τακτικά μας ραντεβού στο Πόρτο Αλέγκρε, όπου είχαν μια χρυσή ευκαιρία να διδαχθούν τους κανόνες της κοινωνικής συνύπαρξης. Πρέπει να γνώρισα εκατοντάδες κατά τη διάρκεια όλων αυτών των χρόνων! Βλέπουμε, λοιπόν, ότι η ευχαρίστηση που προκύπτει από το ομαδικό παιχνίδι αποτελεί ένα είδος «κοινωνικής εργασίας».

«Σ’ αυτό ακριβώς κρύβεται το μυστικό του ποδοσφαίρου μας, του δικού μας μαζί, που δεν αποκωδικοποιεί ομάδα. Η λέξη ομάδα ανήκει στην ευρωπαϊκή ορολογία, όπως και η λέξη “στρατευμένα σύστηματα” 2-3-5, 4-2-4, 4-3-3, σύστημα Βερού, σύστημα κατενάτσιο (δηλ. 5-3-2), ΜW, ουγγρικό, αυστριακό, αγγλικό, ολλανδικό. Στο λατινοαμερικάνικο ποδόσφαιρο υπάρχει ένα μαζί. Αν χρειαστεί χρησιμοποιούμε κάποια από τις κλασικές διατάξεις, τη χρησιμοποιούμε, δεν την υιοθετούμε! Από κει και μετά, η ατομική προσπάθεια είναι ενταγμένη μέσα στη λογική, την αποδοχή και πάνω απ’ όλα, την ανάγκη του συνόλου. Αν μπορούσα να υποθέσω ποιο σύστημα θα χώραγε στη λογική του Λατινοαμερικάνου, είναι το 11 εναντίον 11. Αυτό που γέννησε το ποδόσφαιρο… όπου οι χαρακτηρισμοί “μπακ”, “χαφ”, “φορ”, είναι ακατανόητοι, μιας και τις τρεις ιδιότητες τις επιστρατεύουμε κάθε στιγμή σύμφωνα με τις ανάγκες του αγώνα. Αυτός είναι και ο λόγος που έμεινα πάντα οπαδός των διτερμάτων, που έπαιζαν στις φτωχογειτονιές τα παιδιά των προαστίων του Μοντεβιδέο, του απαξιωμένου κέντρου του Μπουένος Αϊρες, τα παιδιά των Παβέλας στο Ρίο και στο Σάντος».

Αυτά έλεγε σε συνέντευξή του ο άνθρωπος που έχτισε τη μεγάλη Βραζιλία, ο Μπέλα Γκούτμαν. Και ο Βαρέλα ο Ελληνο-Ισπανός και ολίγον ινδιάνος αρχηγός της μεγάλης Ουρουγουάης, απαξιώνοντας το ευρωπαϊκό ποδόσφαιρο είπε, σε συνέντευξή του στη «Μοντ», όταν ερωτήθηκε για το ευρωπαϊκό ποδόσφαιρο: «Είσαστε σαν μια εφημερίδα, που τη μόνη αλήθεια που διαβάζεις είναι η ημερομηνία και ο αριθμός του φύλλου».