Ο «ξεχωριστός και απομονωμένος» Χάινριχ

Κυκλοφόρησε πρόσφατα, από τις εκδόσεις Κείμενα, το αριστούργημα της γερμανόφωνης λογοτεχνίας Ο πράσινος Χάινριχ του ελβετού συγγραφέα Γκότφριντ Κέλερ (Ζυρίχη, 1819-1890), ο οποίος έγινε γνωστός για τα αφηγηματικά του έργα, τα οποία ακόμα και σήμερα διδάσκονται στα ελβετικά σχολεία. Αυτά διακρίνονται από τον ποιητικό τους ρεαλισμό, την περιγραφή των λεπτομερειών, την ανάδειξη του φυσικού περιβάλλοντος, που συμβαδίζει με την ανθρώπινη παρουσία, αλλά και την ψυχολογική αποτύπωση των χαρακτήρων.

Ο Γκότφριντ Κέλερ σπούδασε ζωγραφική στη Σχολή Καλών Τεχνών του Μονάχου, αν και δεν ολοκλήρωσε τις σπουδές του. Τον κέρδισε η ποίηση, ενώ όταν μετέβη με υποτροφία στη Χαϊδελβέργη συνδέθηκε με τον φιλόσοφο Λούντβιχ Φόιερμπαχ, από το έργο του οποίου επηρεάστηκε, με αποτέλεσμα να γίνει επικριτικός σε θέματα που έχουν σχέση με τη θρησκεία και τη δογματική πίστη.

Η πρώτη μορφή του Πράσινου Χάινριχ κυκλοφόρησε το 1854-1855, η οποία όμως αναθεωρήθηκε πλήρως το 1879-80, με την παρούσα έκδοση, σε στρωτά ελληνικά, να στηρίζεται στην αναθεωρημένη.

Πρόκειται για έργο με πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα, το οποίο ανήκει στο είδος του Βildungsroman, το μυθιστόρημα διάπλασης ή μαθητείας. Αλλωστε, η γερμανική και γερμανόφωνη λογοτεχνία έχει να επιδείξει πολλά παραδείγματα του είδους, με εξέχοντα Τα χρόνια της μαθητείας του Γουλιέλμου Μάιστερ του Γκαίτε, την Ιστορία του Αγάθωνα του Κρίστοφ Μάρτιν Βίλαντ αλλά και το Γαϊδουροκαλόκαιρο του αυστριακού συγγραφέα Ανταλμπερτ Στίφερ. Το είδος αυτό, κατά τον 18^ο και 19^ο αιώνα, έχει θετικό τόνο και συνήθως το τέλος των ιστοριών είναι νοσταλγικό και αισιόδοξο, εν αντιθέσει με ό,τι συμβαίνει στα μυθιστορήματα του 20^ού αιώνα, καθώς το τέλος τους διακρίνεται από την παραίτηση του ήρωα και τον θάνατο. Στην ελληνική λογοτεχνία το είδος δεν καλλιεργήθηκε με την κλασική δυτικοευρωπαϊκή έννοια, αν και θα μπορούσαν να γίνουν αναφορές σε ορισμένα έργα όπως η Eroica του Κ. Πολίτη, που είναι κοντά στο γνωστό μυθιστόρημα του Αλέν Φουρνιέ Ο μεγάλος Μολν, ο Λεωνής του Γ. Θεοτοκά, το Ταξίδι με τον Εσπερο του Αγγ. Τερζάκη, Ο ήλιος του θανάτου του Π. Πρεβελάκη, αλλά και η νουβέλα του Γ. Νίκα Μικρή άνοιξη, η οποία περιλαμβάνεται στη συλλογή Ρέκβιεμ για έναν πρέσβυ.

Το θέμα του μυθιστορήματος είναι η διάπλαση του χαρακτήρα του ήρωα, του Χάινριχ, του «ξεχωριστού και απομονωμένου», ο οποίος μέσω των εμπειριών και των συναισθηματικών μεταβολών μεταβαίνει από την παιδική ηλικία στην ωριμότητα, αποκτά ταυτότητα και συνείδηση σε σχέση με τους άλλους είτε αυτοί ανήκουν στο οικογενειακό ή το ευρύτερο περιβάλλον. Ο ήρωας θέτει ερωτήματα στον εαυτό του και στους ετέρους, αναζητεί απαντήσεις για τα θέματα της φιλίας, της θρησκείας, του θανάτου, μεταξύ άλλων, και ταξιδεύει για να ξεφύγει από τον στενό κύκλο της επαρχιακής του ζωής αλλά και για να αποκτήσει δεξιότητες καλλιτεχνικές και επαγγελματικές, όπως και ωριμότητα.

Περιγράφονται, με επαρκείς λεπτομέρειες, η μαθητεία του στο Σχολείο των Φτωχών, η εκπαίδευσή του κοντά σε διάφορους καλλιτέχνες, στη Σχολή Καλών Τεχνών του Μονάχου, οι απογοητεύσεις του σε σχέση με τους δασκάλους, η επαγγελματική του κατάρτιση, οι έρωτες και οι φιλίες του. Οι απεικονίσεις των τόπων και των τοπίων, αλλά και των εσωτερικών τοπίων, είναι τόσο υπαινικτικές και αφαιρετικές που δημιουργούν ποιητική ατμόσφαιρα. Οι λεπτομερείς περιγραφές του φυσικού και κοινωνικού περιβάλλοντος, η ζωντανή παρουσίαση των σχέσεων καταδεικνύουν, έστω και μέσω των συνομιλιών και των αναζητήσεων των νέων ή του τρόπου της συλλογικής διασκέδασης, την ατομική εξέλιξή τους εντός ενός οργανωμένου και απαιτητικού κοινωνικού περίγυρου. Ακόμα και οι συλλογικές πολιτιστικές εκδηλώσεις, μέσω της πειθαρχίας, ενισχύουν τους δεσμούς, κοινωνικοποιούν και δίνουν ευκαιρίες στα άτομα να ασχοληθούν και να δοκιμαστούν με δημιουργικές ενασχολήσεις, πρωτότυπες δράσεις οι οποίες συνδέονται με τα επαγγέλματα των συμμετεχόντων, εφόσον ο καθένας αξιοποιεί με τον καλύτερο τρόπο την κλίση του.

Σημαντικά είναι τα χωρία τα οποία ξεδιπλώνουν όλα τα στάδια από τα οποία περνά ο ήρωας για να φτάσει στο σημείο να κατανοήσει τη θέση που έχει η τέχνη στη ζωή του, να αμφισβητήσει τη θρησκεία και ό,τι αυτή πρεσβεύει. Αλλωστε, η κριτική στάση του ήρωα σε θέματα δόγματος αντανακλά και τη συλλογική επιτυχία του λαού που κατάφερε να απελευθερωθεί από τον σκοταδισμό και τα εμπόδια που έθετε το δόγμα σε σχέση με τη δημιουργικότητα, την υγιή συναλλαγή, την επαγγελματική και κοινωνική οργάνωση.

{1BSYG}Gottfried Keller {1BSYG}{CR}{2BTIT}«Ο πράσινος Χάινριχ» {CR}Δεύτερη {LF}Γραφή (I-IV) {2BTIT}{CR}{3BEKD}Mετάφραση Τέο Βότσος, Κείμενα, 202{3BEKD}2