Ο Γάντζος

Ξεκίνησε πρώτος ο γύφτος με τη στάμνα (τύμπανο με πήλινη βάση και δέρμα βοδιού) να βαράει πλιάμπα-πλιάμπα-πα. Πλιάμπα-πλιάμπα-πα. Δίνει τον ρυθμό και μετά μπαίνουν  διαδοχικά όλα τα λαλούμενα: το κλαρίνο, το μπουρί (κορνέτα), δύο τρομπόνια και το νταούλι – ο τυμπανιστής κρατάει βέργα από κρανιά και φοράει στο μεσιανό δάχτυλο κόκκινο, πυργωτό δαχτυλίδι.

Η μουσική σκάζει, εκρήγνυται μέσα στο «Ουζερί των αδικημένων», Σόλωνος και Φιλελλήνων γωνία. Είναι μικρό μαγαζί με δέκα τραπέζια, στενή κουζίνα πίσω, ψυγείο με βιτρίνα αλλαντικών, σκαλίτσα και ελάχιστο πατάρι στα δεξιά που χωράει άλλες τέσσερις παρέες – συν μια τουαλέτα. Οι γύφτοι βαρούνε τη μουσική στο ισόγειο στριμωχτά γιατί το Ουζερί, αυτό το πρώτο μεσημέρι των Χριστουγέννων, είναι γεμάτο από συνοικιακό, λαϊκό κόσμο. Πήχτρα. Ακόμα και στα σκαλάκια έχει πολλούς όρθιους και το πατάρι είναι πιταρισμένο κυρίως απ’ τους σταθερούς, καθημερινούς πελάτες, τους λεγόμενους οικότροφους, ή μεροκαματιάρηδες – τους λέμε έτσι γιατί είναι όλη μέρα σχεδόν στο μαγαζί και τα τσούζουν: ξέμπαρκοι και φτωχαδάκια, λίγες γυναίκες, μαστόρια, ωχρά γεροντόπουλα και μισο-άνεργοι, ή συνταξιούχοι από τη γύρω περιοχή, άνθρωποι που βρίσκουν φτηνή καταφυγή, σίγουρη παρέα και ζέστη.

Δίπλα στο ψυγείο με τη μεγάλη γυάλινη βιτρίνα στέκεται όρθιος, όπως πάντα, ανάμεσα στους φτωχοντυμένους ο Γάντζος –  ένας πολυέλαιος μέσα σε κελί. Φοράει την κουστουμιά του από καλό κασμίρι, πουκάμισο καθαρό, γραβάτα, ασημένια μανικέτια, σένιο παπούτσι. Είναι ξυρισμένος άψογα, ψηλός, ξερακιανός, και με πολύ μεγάλη, γκαργκαλωτή, γαμψή μύτη – γι’ αυτό και οι δυο ιδιοκτήτες του Ουζερί, παλιοί μαγκίτες της πιάτσας, ο Σέρας και ο Μαύρος, τον έχουνε βγάλει το παρανόμι ο «Γάντζος». Εμφανίστηκε το τελευταίο τρίμηνο στο μαγαζί: έρχεται κάθε μεσημέρι ντυμένος έτσι, κουστουμάτος, μπαίνει και δεν κάθεται ποτέ σε τραπέζι, παρά στέκεται όρθιος, ακουμπώντας πλάγια με τον ώμο στο ψυγείο. Μένει εκεί, σιωπηλός, απόμακρος. Δεν μιλάει με κανέναν, πίνει δύο-τρία τσίπουρα, σε καμιά ώρα πληρώνει αφήνοντας πάντα καλό πουρμπουάρ και φεύγει -ίσως πηγαίνει να συνεχίσει το πιοτό αλλού. Μυστήριος άνθρωπος, ευγενικός αλλά απλησίαστος. Και φαίνεται πλούσιος – αλλά  παράξενος. Πάνω στον πρώτο μήνα, εγώ που συνηθίζω να κάθομαι και να σαπίζω στο πρώτο τραπέζι, σχεδόν δίπλα του, άνοιξα μαζί του παρτίδες. Σιγά – σιγά, λέξη – λέξη, ξεκινήσαμε, όσο να ‘ναι, να λέμε καμιά κουβέντα, να μιλάμε. Τον λένε  Μυρώδη Νάκο και είναι διευθυντής της μεγάλης ασφαλιστικής «Metlife» στη Βόρεια Ελλάδα.

Μένει, μου είπε, λίγο παρακάτω στη Φιλελλήνων σε ένα μεγάλο ρετιρέ, με την κόρη του. Κάποιος μου σφύριξε ότι κατάγεται απ’ τη Σιάτιστα, από φημισμένη οικογένεια που είχε κάνει πολλά φλουριά κάποτε στην Αυστροουγγαρία, αλλά μεγάλωσε στη Σαλονίκη όπου τελείωσε το Anatolia College. Μετά πήγε στη Νομική και κατόπιν έκανε μεταπτυχιακά στη Γαλλία. Ο ίδιος ο Γάντζος δεν αναφέρεται ποτέ σε αυτά – πιο  πολύ και συνήθως κουβεντιάζουμε για τους προσκόπους γιατί εγώ ήμουνα από μικρός λυκόπουλο στο Ενατο Σύστημα Αναλήψεως κι αυτός είχε μπει στον προσκοπισμό από την πρώτη Γυμνασίου – δεν ξέρω πώς το είχε φέρει η κουβέντα και πιάσαμε επαφή απ’ αυτό.  Ομως, παρά την όποια μικρή οικειότητα, ο Γάντζος μιλάει πάντα δύσκολα, αποφεύγει.  Είναι μοναχικός – προτιμάει να τα πίνει σιωπηλός, βουβός. Παρά τα σχεδόν πενήντα πέντε του χρόνια, είναι στητός, γερός, και πάντα γιορταστικά ντυμένος, συσκευασμένος. Συνέχεια όρθιος. Δεν του αρέσει να κάθεται – άρχοντας.

Από περιέργεια ρώτησα εδώ εκεί στη γειτονιά κι έμαθα πως πριν από δύο χρόνια έχασε τη γυναίκα του ξαφνικά, στα σαράντα τρία της, από ανεύρυσμα κοιλιακής αορτής. Από τότε τον πήρε η κάτω βόλτα, δεν μιλάει σε κόσμο και έπεσε στο πιοτό – δεν μπορεί να συνέλθει. Γυρνάει, λένε, σιωπηλός, έκοψε ακόμα και τις καλημέρες στους γείτονες – είναι, πια, χαμένος. Προχθές του είπε ο μαγαζάτορας ο Μαύρος (που έχει διασυνδέσεις στη νύχτα) πως θα έφερνε σήμερα, μεσημέρι των Χριστουγέννων, μια φανφάρα με μπουριά,  δηλαδή ένα λαϊκό συγκρότημα με χάλκινα, που κατέβηκαν να παίξουνε σε άλλα, μεγάλα κέντρα, και θα τους φέρει κι αυτός μεσημέρι κλεφτά στο μαγαζί. Χωρίς αμοιβή, ό,τι βγάλουν απ’ τη χαρτούρα. Είναι, είπε, γύφτοι απ’ την Κοζάνη και τα Σκόπια κι έρχονται στη Σαλονίκη για καμιά βδομάδα με τις Γιορτές, παίζουνε σχεδόν ασταμάτητα, κοιμούνται μέσα στα αυτοκίνητά τους, κάνουνε την μπάζα τους, τη γερή αρπαχτή και μετά γυρίζουν πίσω.

Ο Γάντζος ήρθε, λοιπόν, από τις δώδεκα το μεσημεράκι κι έπιασε το πόστο του, όρθιος δίπλα στο ψυγείο και τα πίνει – φαίνεται σκυθρωπός, αμίλητος. Μάλλον τον επηρέασαν άσχημα  οι Γιορτές κι έγινε χειρότερα – αλλά τον βλέπω, τώρα, με το πρώτο μπάσιμο της στάμνας, πλιάμπα-πλιάμπα-πα, να σκιρτάει, να ξυπνάει. Και με το που μπήκανε με τη σειρά και τα άλλα όργανα παίζοντας ένα διερευνητικό ταξίμι σαμπάχ για να γραδάρουνε τους ακροατές, να δούνε από πού θα τους πιάσουν, ο Γάντζος αρχίζει να συνέρχεται – τον παρατηρώ δύσκολα, με το ένα μάτι, γιατί η μουσική μ’ έχει κιόλας αρπάξει  κι εμένα απ’ τον γιακά. Προσέχω ότι ανεβαίνει σιγά – σιγά η ψυχή του κι ότι παρατηρεί κυρίως τον πιο ηλικιωμένο απ’ τη φανφάρα, τον αρχιμουσικάνο, που θα είναι γύρω στα εξήντα και λαλάει το κλαρίνο: είναι μαυριδερός, φανερά ξενύχτης, αλλά φρεσκοξυρισμένος, καλοντυμένος, με χρυσή αλυσίδα στο δεξί χέρι και έχει κρεμασμένο στον λαιμό ένα περιδέραιο από σκλίβες, δηλαδή από δόντια αγριόχοιρου. Κάθε τόσο γυρίζει ο Γάντζος και προσέχει αυτόν, επίμονα, αν και όλοι οι άλλοι, πιο νέοι, με νεότερο τον τυμπανιστή, παίζουν το ίδιο καλά, δυνατά και όλο και πιο γρήγορα. Επιασαν κάτι μπεράτια, μία πατινάδα, κομμάτια από δυο νουμπέτια μπαίνοντας από το ένα άσμα στο άλλο εντελώς φυσικά και άνετα λες και τριγυρίζουν ξυπόλητοι μέσα στο σπίτι τους.

Το κέφι που έχει ανάψει σε λίγα λεπτά, γίνεται πυρκαγιά – τα πνευστά έχουν ξεσηκώσει τους πάντες μέσα στο μικρό «Ουζερί των αδικημένων». Σείονται όλοι στον μικρό ισόγειο χώρο, στη σκαλίτσα και στο πατάρι. Τα κεράσματα με κρασορετσίνες και οι φωνές, τα «χρόνια πολλά» και οι ευχές, τα χειροκροτήματα και τα ποδοκροτήματα σκεπάζονται μόνο από τους κατακλυσμικούς ήχους των οργάνων. Κι επειδή ο τόπος είναι μικρός, οι γύφτοι έχουνε καλύψει το μπροστινό μέρος από το κλαρίνο, την κορνέτα και τα δυο τρομπόνια, σκέπασαν την άκρη της χοάνης (που τη λέμε καμπάνα) με καπότες, δηλαδή με κομμάτια από γυναικείο καλσόν κρατημένα με λαστιχάκια, ώστε να μην εμποδίζεται να βγει ο ήχος απ’ την μπούκα, αλλά και, λόγω Κόβιντ, να κρατιούνται τα σάλια του παίχτη, να μην εκσφενδονίζονται στους παρευρισκόμενους.

Τώρα περνούν στο θρυλικό άσμα «Λούκας», γρεβενιώτικο – το τραγουδάει ο ένας απ’ τους δυο που βαρούνε τρομπόνι:

Τι γύρευες Λούκα μ’ τι χάλευες στο Λέχοβο στη Ράχη

Καλά ήσουν Λούκα μ’ στα βουνά και στα Καστανοχώρια

Αυθόρμητα μερικοί πελάτες τραβούνε λίγο δυο τραπέζια κάνοντας έτσι μιαν αυτοσχέδια πίστα για χορό – σηκώνεται ένας τσακαλόγερος κι αρχίζει να φέρνει τις γύρες του περήφανα και να χώνει λεφτά στη τσέπη του τυμπανιστή που κρατάει  τον ρυθμό.

Τότε βλέπω τον Γάντζο να βάζει το χέρι στο σακάκι και να βγάζει πάνω στο ψυγείο ένα τούβλο με μονοδόλαρα. Θα είναι πεντακόσια μονοδόλαρα κολλαριστά, που μάλλον τα πήρε χθες – προχθές από την τράπεζα για να έχει να πετάει χαρτούρα. Αρπάζει μια μικρή χούφτα και πάει και τη χώνει στην τσέπη του αρχιμουσικάνου. Ο γύφτος τον βλέπει, πια, από το ένα μέτρο, και σταματάει να παίζει για λίγα δευτερόλεπτα – στο στόμα του έχει ένα στρογγυλό, βυσσινί σημάδι σαν μελάνωμα  από την επίμονη φύσα στο κλαρίνο. Μετά λέει ψελλίζοντας:

– Κύριε Μυρώδη…

Ο Γάντζος του κάνει νόημα να σωπάσει και να συνεχίσει και μετά γυρίζει στη θέση του, στο ψυγείο – λένε τώρα μια παραλλαγή της «Λάμπρως», και ο τραγουδιστής ξεσπάει:

Θα φέρω οκάδες το κερί, οκάδες το θυμιάμα

Θα φέρω το σαμόλαδο με τα βουβαλοπέτσια

Κι ενώ χορεύει ένας μπαζοκαράφλας με έναν μουσάτο νεαρό που φοράει σκισμένα μπλουτζίν, τα χάλκινα πετώντας φλόγες ξερνούνε επιθετικά καβαλητούς φθόγγους σε μια διαρκή, ασταμάτητη ανάβαση. Οι ήχοι ξεχύνονται απ’ τα χωνιά μέσα στο μαγαζί τραντάζοντας τα τζάμια και κουνώντας τις λάμπες, καθώς και η βέργα του τυμπάνου έχει γίνει γκλομπ και δέρνει ανελέητα. Νομίζεις πως η φανφάρα ολόκληρη έχει ανεβεί ψηλά, στον αέρα, σαν σε άμβωνα, και βγάζει ενθουσιαστικό κήρυγμα που ξυπνάει νεκρούς και μισοπεθαμένους, κατάκοιτους και ασθενείς – σηκώνονται όλοι και χορεύουν απελπισμένοι και πετούν λεφτά και στριφογυρνούν αλλόφρονες. Φρενιασμένες νότες από δημώδη της Δυτικής Μακεδονίας αλλά και ολόκληρης της Βαλκανικής παφλάζουν γύρω, ουράνιες δυνάμεις ανυψώνουνε τις ψυχές, άνεμοι κατεβαίνουν ροβολώντας απ’ τον Αθω και κλαγγές, χάλκινη φωτοχυσία αστράφτει παντού και ιριδισμοί γανωματζίδικου – οι γλεντιστές παραμορφώνονται από τη μουσική κι ο χώρος διαστέλλεται και μαζεύει ανάλογα με τον καλπασμό του ρυθμού.

Ο Μυρώδης ρίχνει συνέχεια μονοδόλαρα στην ορχήστρα όπως και όλοι οι πελάτες στο ισόγειο που ραντίζουν λεφτά, ψιλολόγια, άλλοι απ’ τη σκαλίτσα, ή απ’ το πατάρι, όσα μπορεί ο καθείς – κι ακόμα και οι πιο συγκρατημένοι πετάγονται ξαφνικά να χορέψουν λες και βλέπεις ορτύκια που τινάζονται αναπάντεχα μέσα από κρυφές εστίες σε σταροχώραφο.

Ο Γάντζος έχει μεθύσει αρκετά και η στοίβα με τα μονοδόλαρα έμεινε στο ένα τρίτο της – αίφνης ο αρχιμουσικάνος δεν αντέχει, σταματάει την κομπανία και τον πλησιάζει. Στέκεται  μπροστά του λέγοντας:

– Κύριε Μυρώδη, σε θυμάμαι απ’ τον γάμο σου. Πριν από δεκαπέντε χρόνια. Μας είχε φωνάξει ο πατέρας σου ο Σιατιστινός να παίξουμε. Ηθελε να ακούσει τέτοια τραγούδια στο γλέντι – δεν του άρεσαν τα ευρωπαϊκά και τα σαντιγί…

– Και με θυμάσαι ακόμα;

– Ναι. Είσαι ο μόνος στη ζωή μου που μού έβαλε στην τσέπη ολόκληρο εκατοστάευρω. Πώς να το ξεχάσω; Θυμάμαι και το σιατιστινό τραγούδι που ζήτησες τότε να σου παίξω για να χορέψεις.

Ο Γάντζος συγκινείται ξαφνικά – μάλλον θυμήθηκε τη χαμένη γυναίκα του. Ισως τον γάμο, τη χαντακωμένη του ευτυχία. Περασμένα, λαμπρά, οικογενειακά Χριστούγεννα. Την τωρινή του μοναξιά. Λέει πικρά, με δυσκολία:

– Ξαναπαίξ’ το.

Ο κλαριτζής τραβιέται πίσω, πάει με τους άλλους της φανφάρας κι αρχίζει ένα ταξιμάκι – μετά ξαφνικά μπαίνει στο  Εντεκα, μαζί με όλα τα όργανα, θριαμβικά. Ο τραγουδιστής ξεκινάει

Τι θελα και σ’ αγαπούσα και δεν κάθομαν καλά…

Ο Γάντζος βγάζει το σακάκι και μένει με το πουκάμισο. Παίρνει τα μονοδόλαρα που απέμειναν, καμιά εκατόν πενηνταριά, και ραίνει με αυτά την κομπανία. Μετά περνάει στην αυτοσχέδια πίστα, απλώνει τα χέρια – τα μανικέτια του άστραψαν – κι αρχίζει να χορεύει αυτόν τον σιατιστινό καρσιλαμά με σκόρπια βήματα, περήφανα κι αδιάλλακτα, ασταθή και σταθερά, βογκώντας και θρηνώντας μέσα του –

Κίνησα να ‘ρθω το βράδυ μ’ έπιασε ψιλή βροχή

Τον Θεό παρακαλούσα για να σ’ εύρω μοναχή

Το μαγαζί αναφλέγεται. Χειροκροτούνε όλοι μαζί πάνω στον ρυθμό και χτυπούν τα πόδια στο βάρεμα της στάμνας, του τυμπάνου. Ο κλαριτζής μερακλώνεται, τρελαίνεται, ανεβαίνει πάνω σε ένα τραπέζι με τη βοήθεια των γύρω και τραβάει ένα οφιοειδές σόλο οπλοπολυβόλου, ενώ από κάτω η κομπανία ξεσπάει απανωτά και ο πολλαπλός ήχος μάς διαπερνάει το στήθος λες και κάνουμε αξονική θώρακος – ο Γάντζος αποχαλινώνεται και χορεύει τώρα σαν να μην υπάρχει αύριο. Τα χέρια του τρέμουν οριζόντια, φαίνεται συγκινημένος, και τα πόδια του, αν και μεθυσμένος, κινούνται ξέφρενα, μέσα κι έξω απ’ τον ρυθμό, σε μια δικιά του μυθοπλασία εκτός τόπου και χρόνου κι εκτός σώματος.

Με το πέρασμα στο κλείσιμο του κατακλυσμικού φινάλε, όπου όλα τα όργανα παραληρούν στη διαπασών για σχεδόν τριάντα δευτερόλεπτα και μέσα σε θυελλώδη  χειροκροτήματα, ο Γάντζος σταματάει βαριανασαίνοντας με δυσκολία – ίσα που αναπνέει.

Μετά, πολύ ιδρωμένος, μούσκεμα, με ορθό το κεφάλι, εξουθενωμένος, προχωρεί προς το ψυγείο. Και, για πρώτη φορά από το τότε που, πριν από μήνες, μπήκε στο μαγαζί για πρώτη φορά,  ζητάει καρέκλα να καθίσει. Ο Μαύρος του προσφέρει μία και ο Γάντζος κάθεται, σχεδόν καταρρέοντας. Σκυφτός, βουρκωμένος, ανασαίνοντας ακόμα βαριά. Για πρώτη φορά κάθεται, γίνεται ένας από μας. Σαν κι εμάς. Τουλάχιστον για σήμερα.