Ευγένιος Ο’Νιλ (Α΄)

Το αμερικανικό θέατρο έχει πατέρα και μητέρα την ευρωπαϊκή κληρονομιά. Οταν οι ΗΠΑ αναζητούν θεατρική ηδονή στα μέσα του 19ου αιώνα, το παγκόσμιο θέατρο μετράει 2.000 χρόνια σκηνικής εμπειρίας. Είναι, λοιπόν, αυτονόητο ο προσήλυτος να καταφεύγει στα στέρεα δομικά υλικά της παράδοσης. Συνάμα στο περιεχόμενο και στους χαρακτήρες αντλεί από το δικό του ζωντανό περιβάλλον.

Ενδεικτική η δραματουργία του Ευγένιου Ο΄Νιλ. Καταφεύγει στον Αισχύλο για να μιλήσει για τα τραύματα της αμερικανικής ζωής. Εγραφα στην κριτική μου στο «Βήμα» το 1971 για το αριστούργημά του «Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα» και το πρώτο του μέρος, «Ο γυρισμός», που σκηνοθέτησε στο Εθνικό Θέατρο ο Τάκης Μουζενίδης, με πρωταγωνίστριες τη Μαίρη Αρώνη (Κριστίν Μάνον) και τη Βάσω Μανωλίδου (Λαβίνια):

«Με τον Ευγένιο Ο΄Νιλ συμβαίνουν περίεργα πράγματα: ενώ ήταν αναμφισβήτητα ένας μεγάλος δραματικός συγγραφέας, μια θεατρική ιδιοφυΐα, δεν υπήρξε ποτέ ποιητής δραματικός, έτσι όπως ο όρος έχει καθιερωθεί στη λογοτεχνία. Προβληματιζόμενος διαρκώς πάνω στη θεατρική τεχνική και τις δραματικές δυνατότητες, στην αποτελεσματικότητα του σκηνικού εργαλείου και, συνάμα, προβληματίζοντας μια ολόκληρη γενιά Αμερικανών και Ευρωπαίων, δεν κατόρθωσε ποτέ να δημιουργήσει ένα αναγνωρίσιμο και τετελεσμένο ποιητικό πρόσωπο, μιαν εντελή μορφή που να ξεπερνά τον χρόνο και να σημαδεύει τον καιρό. Θες γιατί έζησε σε μιαν εποχή αξεδίψαστου κυνηγητού νέων μορφών, νέων ιδεολογιών και ιδεοληψιών, θες γιατί πρώτος αυτός αγγαρεύτηκε να εντάξει την ευρωπαϊκή θεατρική παράδοση στον αμερικανικό χώρο, χρησιμοποιώντας δοκιμασμένες φόρμες για αδόκιμα, αρρίζωτα και νεοφανή προβλήματα. Θες γιατί, άθελά του, μέσα στη θεατρική του κρυψώνα τρύπωσαν και τελικά βρικολάκιασαν ο πλουραλισμός, ο πραγματισμός και η ψυχολογία της συμπεριφοράς, όλοι δηλαδή οι τρόποι που προσδιορίζουν το αμερικανικό φαινόμενο. Θες αυτά και μαζί τους η ενστικτώδης και ασπούδαχτη τεχνική του, η ιδιοσυγκρασία του και ένας θεατρικός νεοπλουτισμός που διακρίνει τους νεοφώτιστους λαούς, όλα τούτα τον εμπόδισαν να καταδυθεί στο βάθος των ανθρώπων και των σχέσεων, σταθμεύοντας στις φαινόμενες διαδικασίες, στις κοινωνικές δομές, που δεν τις έβλεπε μεταβαλλόμενες και σε μιαν αντίληψη του κόσμου πουριτανική και ωφελιμιστική, μόλο που ο κόσμος στο έργο του είναι αναλλοίωτα πληκτικός, αιώνια παγιδευμένος, αμαρτωλός και αδικαίωτος.

Ηθική του γουέστερν

Τα πρόσωπά του δεν είναι χαρακτήρες πλασμένοι από ποιητή. Είναι δημιουργήματα ενός εκδικητή θεού που τα κατασκεύασε και τα εγκατέλειψε σε ένα ορισμένο αλώνι να φάνε τις σάρκες τους ανικανοποίητα, απελπισμένα, καταδικασμένα και ανυποψίαστα και για την ύπαρξή τους και για το τέλος τους. Μερικά πεθαίνουν απληροφόρητα, κάποια άλλα πασχίζουν να δραπετεύσουν και όσα το κατορθώνουν ξαναγυρίζουν να πεθάνουν στο ταγμένο αλώνι τους πιο απληροφόρητα από πριν. Κανένας ήρωάς του δεν πεθαίνει σαν ελεύθερος άντρας, κανένας δεν είναι μεταφυσικό ή φυσικό πρόσωπο, είναι “παρά φύσιν”. Η ηθική του Ο΄Νιλ είναι η ηθική του γουέστερν.

Με “Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα” (1931) έκανε ένα τόλμημα. Δοκιμάζοντας κάθε τόσο νέες τεχνικές και αισθητικές, περνώντας από τον νατουραλισμό στον εξπρεσιονισμό και από τον ρεαλισμό και τον συμβολισμό στον φουτουρισμό, σταμάτησε στην ελληνική τραγωδία. Ξέροντας από ένστικτο πως η μορφή αυτή ήταν ανοικονόμητη και για την εποχή του και για τα μέτρα του, θέλησε να τη μετατρέψει σε ψυχολογικό δράμα. Κάτι βαρύτερο από έγκλημα – λάθος. Πήρε την “Ορέστεια” του Αισχύλου, την είδε σαν πλοκή, πλησίασε την Ηλέκτρα από τη σκοπιά του Ευριπίδη και τα ενέταξε όλα στον αμερικανικό χώρο την εποχή του εμφυλίου πολέμου. Ευφυέστατο εύρημα καθεαυτού, αλλά ενήργησε αντίστροφα. Ο Ο΄Νιλ είναι παγιδευμένος στην άλλη όχθη του “ελληνικού”, από τα γεννοφάσκια του. Θητεύει στην εβραϊκή μυθολογία. Νομίζουμε πως πολύ λίγο προσέχτηκε από τους μελετητές του τούτο το αναμφισβήτητο. Ισως να βάραινε πάνω του η πουριτανική του αγωγή, όπως και κάθε Αμερικανού. Ισως οι ειδικότερες συνθήκες της παιδικής του ηλικίας. Πάντως στο βάθος ή στο προσκήνιο των έργων του βαραίνουν πάντοτε, σαν σκιές, σεβάσμιες (και κολασμένες), αυστηρές και άδικες, “τιμωροί” πατριαρχικές μορφές και, καθόλου περίεργο, βαφτισμένες με πανάρχαια μυθολογούμενα εβραϊκά ονόματα (Δαβίδ, Εφραίμ, Εζρα, Αμος, Σεθ).

Η παγίδα

Αυτή η πατριαρχική δομή της οικογένειας υπάρχει και στο “Πένθος”. Αδέλφια που υπονομεύονται για την κληρονομιά (όπως ο Ιακώβ κι ο Ησαύ). Ξένες γυναίκες που νοθεύουν την πατριά (η Κριστίν είναι Ολλανδέζα, η μάνα του Αδάμ Γαλλοκαναδέζα). Υστερα, το ερωτικό δικαίωμα πάνω στη χήρα να το έχει ο αδελφός του πεθαμένου ή ο πλησιέστερος συγγενής, εβραϊκό νόμιμο είναι. Στην εβραϊκή ηθική δεν υπάρχει ύβρις, υπάρχει ανυπακοή. Δεν είναι το ίδιο πράγμα. Κι από ‘δώ αρχίζει για τον Ο΄Νιλ η παγίδα. Η “Ορέστεια” καλύπτει τη μετάβαση από τη μητριαρχία στην πατριαρχία, από την αυτοδικία στη δικαιοσύνη. Στο “Πένθος” η δικαιοσύνη της πατριαρχίας είναι πια ξοφλημένη, βάλλεται, τρωτή, από παντού. Ο Αισχύλος οδηγεί τους ήρωές του από το χάος στην ισορροπία. Ο Ο΄Νιλ από την επισφαλή ηρεμία στην αναπότρεπτη καταστροφή. Φαίνεται πως ποτέ δεν κατάλαβε τι σημαίνει “κάθαρση”. Δεν ήταν ποιητής, γι΄ αυτό δεν μπορούσε να φανταστεί μιαν Ηλέκτρα παντρεμένη, έναν Ορέστη σωσμένο. Ο αρχαίος ήρωας πάθαινε και μάθαινε, ο Αμερικανός δεν μάθαινε τίποτε, ποτέ. Κάτω από τέτοιες προϋποθέσεις ο μύθος των Ατρειδών, “φίλτρο μετατροπής” των παθών σε μαθήματα, κατάντησε μια οικογενειακή νεύρωση προς κοινήν θέαν.

Το έργο κινείται στον χώρο ενός πολυδαίδαλου οιδιπόδειου συμπλέγματος. Και είναι γνωστό, βέβαια, πως το σύμπλεγμα αυτό δεν το εφηύρε ο Σοφοκλής, αλλά ο καταδυναστευμένος σε ένα πατριαρχικό εβραϊκό περιβάλλον και, τελικά, αποσυνάγωγος Φρόιντ. Δεν γνωρίζουμε αν είναι αφέλεια ή ποιητική ανεπάρκεια ή απόπειρα του Ο΄Νιλ να εισαγάγει και… τον Χορό με το πρόσωπο του Σεθ και των καλεσμένων του. Αλλά η απλοϊκότητα του κειμένου και τα διαφέροντα που συζητούνται μας πείθουν, για άλλη μία φορά, για την ποιητική δυστοκία του αμερικανού δραματουργού. Ο Ο΄Νιλ σκέφτηκε, γράφοντας, να χρησιμοποιήσει αντί για πρόσωπα “μάσκες”. Δουλεύοντας, όμως, ίσως κατανόησε πως την τραγωδία δεν την κάνουν τα προσωπεία, αλλά τα μεγέθη των χαρακτήρων και των παθών που ωθούν στο “πάγωμα” των προσωπείων. Το προσωπείο σημαίνει το γενικό. Ενα προσωπείο με ειδικό χαρακτήρα, ατομικό, είναι ένα άλλο πρόσωπο».