Το μεγάλο παζάρι και το μοντέλο του Παλέρμο

Η (επικρατούσα) θρησκεία μας απορρίπτει τη θεωρία της μετενσάρκωσης. Πρεσβεύει (και προσδοκά) μόνο την ανάσταση των νεκρών. Είτε με τον έναν είτε με τον άλλον τρόπο, είναι βέβαιο ότι η Μελίνα Μερκούρη – αν είναι σε θέση να το πράξει – θα κάνει τα πάντα για να υλοποιήσει την υπόσχεση που έδωσε το 1988: «Αν τα Γλυπτά του Παρθενώνα επιστρέψουν αφότου έχω πεθάνει, θα ξαναγεννηθώ». Πλησιάζει, άραγε, αυτή η στιγμή;

Η αποκάλυψη των «ΝΕΩΝ», το περασμένο Σάββατο, ότι ο πρόεδρος του Βρετανικού Μουσείου Τζορτζ Οσμπορν διεξάγει μυστικές διαπραγματεύσεις με τον Κυριάκο Μητσοτάκη, τον Νίκο Δένδια και τον Γιώργο Γεραπετρίτη προκάλεσε μιντιακό «σεισμό», με τα διεθνή δημοσιεύματα για το θέμα να ξεπερνούν τα 200. Οι συζητήσεις, που άρχισαν πριν από 13 μήνες, βρίσκονται «σε προχωρημένο στάδιο», ωστόσο δεν είναι βέβαιο πότε – και αν – θα καταλήξουν. Μιλώντας στα «ΝΕΑ», ο εκπρόσωπος της βρετανίδας υπουργού Πολιτισμού Μισέλ Ντόνελαν δήλωσε ότι «τα Γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο τελούν υπό τη νόμιμη κατοχή των επιτρόπων του Μουσείου, το οποίο είναι λειτουργικά ανεξάρτητο από την κυβέρνηση». Ερωτώμενος δε αν η κυβέρνηση επιμένει ότι το θέμα «δεν είναι δικής της αρμοδιότητας», σημείωσε ότι «οι αποφάσεις που σχετίζονται με τη φροντίδα και τη διαχείριση των συλλογών του Μουσείου είναι θέμα των επιτρόπων του».

Ομοίως, ο εκπρόσωπος του βρετανού πρωθυπουργού Ρίσι Σούνακ επανέλαβε ότι «δεν σκοπεύουμε να αλλάξουμε τον νόμο που απαγορεύει την αφαίρεση αντικειμένων από τις συλλογές του Μουσείου». Ορισμένα μέσα ενημέρωσης υποστήριξαν ότι ο Σούνακ… τράβηξε το αφτί στον Οσμπορν επειδή ο τελευταίος κάνει, δήθεν, πίσω από την πλάτη του συνεννοήσεις για τα Γλυπτά. Η αλήθεια είναι, βέβαια, ότι η κυβέρνηση απλώς εξέθεσε την πάγια θέση της. Σύμφωνα με βρετανό αξιωματούχο, «αν το Βρετανικό Μουσείο αλλάξει γνώμη και αποφασίσει να δώσει πίσω τα Γλυπτά, ερχόμενο σε συμφωνία με την Αθήνα, τότε η κυβέρνησή μας θα επανεξετάσει τη στάση της». Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι θα μπορούσε, κατόπιν «εισήγησης» του Οσμπορν, να κατατεθεί προς ψήφιση στη Βουλή τροπολογία που θα επιτρέψει τη μόνιμη επιστροφή των έργων του Φειδία. Οπως είπε στα «ΝΕΑ» ο Μπεν Μπράντσο, πρώην υπουργός Πολιτισμού της Βρετανίας – και σήμερα ένθερμος υποστηρικτής του ελληνικού αιτήματος – «αν το Μουσείο πει “ναι”, το κοινοβούλιο δεν πρόκειται να εμποδίσει την επανένωση». Ορόσημο στην υπόθεση της διεκδίκησης αποτελεί η απόφαση που έλαβε το 2021 – κατόπιν χειρισμών του υπουργείου Πολιτισμού – η επιτροπή ICPRCP της UNESCO, η οποία αναγνώρισε ότι «η υποχρέωση επιστροφής των Γλυπτών βαραίνει ξεκάθαρα τη βρετανική κυβέρνηση».

Θα μπορούσαμε να πάρουμε πίσω τα αριστουργήματα της κλασικής αρχαιότητας χωρίς να απαιτηθεί αλλαγή του «Νόμου περί Βρετανικού Μουσείου» του 1963; Ο Αλεξάντερ Χέρμαν, διευθυντής του έγκριτου βρετανικού Ινστιτούτου Τέχνης και Δικαίου, απαντά καταφατικά. «Η “ανανεώσιμη πολιτιστική συνεργασία” – όρος που επινοήθηκε από το Μουσείο Βικτωρίας και Αλβέρτου για τον μακροπρόθεσμο δανεισμό της κεφαλής του Ερωτος στην Τουρκία το περασμένο καλοκαίρι – μπορεί να είναι ένα καλό μοντέλο (σ.σ. για την επιστροφή των Γλυπτών)», λέει στα «ΝΕΑ» ο Χέρμαν, ο οποίος θεωρείται αυθεντία σε ζητήματα πολιτιστικής ιδιοκτησίας. Ο μαρμάρινος θεός Ερως, που χρονολογείται από τον 3ο αιώνα μ.Χ., επανενώθηκε με τη σαρκοφάγο της Σινταμάρα στην Κωνσταντινούπολη έπειτα από 140 χρόνια «εξορίας» στο Λονδίνο. «Ως μοντέλο, φαίνεται μάλιστα ότι έλαβε την έγκριση της βρετανικής κυβέρνησης στις 13 Οκτωβρίου, κατά τη συζήτηση στη Βουλή των Λόρδων για τις προτεινόμενες αλλαγές στον νόμο περί Εθνικής Κληρονομιάς του 1983. Υπονοείται μεν ότι ο τίτλος ιδιοκτησίας παραμένει στους επιτρόπους του Μουσείου, αλλά αποφεύγεται ο πολιτικά μη ευαίσθητος όρος “δάνειο”. Εξάλλου, εάν οι δύο πλευρές συνεργαστούν, πολλά μπορούν να διερευνηθούν στο πλαίσιο μιας τέτοιας συνεργασίας: κοινές υποτροφίες, ανταλλαγή έρευνας, ψηφιακές σαρώσεις, κοινές διεθνείς εκθέσεις επανενωμένων αντικειμένων κ.ά. Σε αυτή τη βάση, ο νόμος του 1963 δεν χρειάζεται να τροποποιηθεί».

Υπάρχει, επίσης, το παράθυρο που άνοιξε ο νόμος «Charities Act 2022», η ισχύς του οποίου έχει, προσωρινά, ανασταλεί. «Είναι πιθανό στο μέλλον – όταν τεθούν σε ισχύ οι διατάξεις 15 και 16 του νόμου – οι επίτροποι του Μουσείου να μπορούν να επιστρέψουν αντικείμενα της συλλογής τους στη βάση μιας “ηθικής υποχρέωσης”, κατόπιν έγκρισης της Επιτροπής Ευαγών Ιδρυμάτων, του γενικού εισαγγελέα ή των δικαστηρίων. Ωστόσο, η απόφαση θα εναπόκειται στους επιτρόπους και, στην τρέχουσα συγκυρία, είναι μάλλον απίθανο να ληφθεί» εξηγεί ο Χέρμαν.

Μια άλλη λύση θα ήταν το «μοντέλο του Παλέρμο», δηλαδή της επιστροφής του «θραύσματος Φέιγκαν» στο Μουσείο Ακρόπολης με τη μορφή «μακροχρόνιας κατάθεσης» (deposito), η οποία εξελίχθηκε σε μόνιμη επανένωση. «Ο Οσμπορν θέλει να κάνει μια συμφωνία. Η ελληνική κυβέρνηση θέλει τα Γλυπτά στην Αθήνα. Αν το Βρετανικό Μουσείο αποκαλέσει την επιστροφή τους “δάνειο” και το Μουσείο Ακρόπολης την αποκαλέσει “κατάθεση”, θα πρόκειται για μια διευθέτηση που θεωρώ ότι ικανοποιεί και τις δύο πλευρές. Οπως έγινε και στη Σικελία, το βρετανικό κοινοβούλιο πιθανότατα θα άλλαζε τον νόμο όταν τα Γλυπτά θα είχαν πια εγκαταλείψει τη χώρα, επικυρώνοντας, στην ουσία, ένα τετελεσμένο γεγονός», είπε στα «ΝΕΑ» η δημοσιογράφος των «Σάντεϊ Τάιμς» Σάρα Μπάξτερ, στέλεχος της εκστρατείας Parthenon Project. Οσο για τη «λύση» της ίδρυσης παραρτήματος του Βρετανικού Μουσείου στην Αθήνα που διακινήθηκε από μερίδα του ελληνικού Τύπου, πρόκειται για κάτι που είχε συζητηθεί το 2002, αλλά απορρίφθηκε. Σύμφωνα με βρετανικές και ελληνικές πηγές, η πρόταση αυτή ουδέποτε τέθηκε κατά τις επαφές Οσμπορν – Μητσοτάκη.