Προλαβαίνοντας τους κινδύνους της κλιματικής κρίσης…

Πρόσφατα, η Ελλάδα φιλοξένησε στους Δελφούς την κεντρική εκδήλωση της UNESCO για τον εορτασμό της συμπλήρωσης πενήντα ετών από την υπογραφή της Σύμβασης για την Προστασία της Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς στο Παρίσι, το 1972.

Η Σύμβαση αυτή είναι το πλέον διαδεδομένο διεθνές νομικό κείμενο, που έχει διαμορφώσει την κοινή αντίληψη για το περιεχόμενο της προστασίας της πολιτιστικής και της φυσικής κληρονομιάς. Εχει συμβάλει στην καθιέρωση υψηλών προδιαγραφών για την προστασία και διατήρησή της, επιδεικνύοντας ιδιαίτερη δυναμική, αλλά και δυνατότητα διαρκούς προσαρμογής της αντίληψης προστασίας, στις εκάστοτε συνθήκες. Εχει συνεισφέρει στην προστασία και διατήρηση των εγγεγραμμένων μνημείων στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς – ανάμεσά τους και 18 ελληνικά – καθώς και στη χαρτογράφηση των κινδύνων που την απειλούν, σε παγκόσμια κλίμακα και ανά γεωγραφική περιφέρεια. Χάρη στα προβλεπόμενα από τη Σύμβαση, ένα μεγάλο φάσμα κινδύνων και προκλήσεων έχει γίνει ευρέως γνωστό, τις τελευταίες δεκαετίες.

Αντικείμενο της εκδήλωσης, στους Δελφούς, ήταν η διοργάνωση από το υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού του διεθνούς συνεδρίου: «Τα επόμενα 50 χρόνια: Το μέλλον της Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε δύσκολους καιρούς. Ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της βιωσιμότητας». Το συνέδριο εστίασε σε παράγοντες που επηρεάζουν την πολιτιστική και φυσική κληρονομιά και αναμένεται να έχουν καθοριστικές επιπτώσεις στο εγγύς μέλλον, με κρισιμότερο αυτόν της κλιματικής κρίσης.

Η διαχείριση των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη γενικότερη συζήτηση για τη βιωσιμότητα, σύμφωνα με τους στόχους της Ατζέντας 2030 του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη. Η αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στη φυσική και πολιτιστική κληρονομιά, υλική και άυλη, αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα διακυβεύματα της εποχής μας, παγκοσμίως. Σχετίζονται με τις διακυμάνσεις της θερμοκρασίας, τις βροχοπτώσεις, τις μεταβολές των υπόγειων υδάτων, την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, τη διάβρωση, την ερημοποίηση, τα έντονα καιρικά φαινόμενα, που έχουν ως αποτέλεσμα την εκδήλωση πυρκαγιών, πλημμυρών, κατολισθήσεων, βραχοπτώσεων. Η κλιματική αλλαγή προκαλεί σημαντικές αλλοιώσεις και στο περιβάλλον και στα φυσικά τοπία, επηρεάζοντας καταλυτικά τις πρακτικές των παραδοσιακών κοινοτήτων, την οικονομική και κοινωνική τους δραστηριότητα.

Σε επίπεδο εθνικού σχεδιασμού, η διαχείριση των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης αποτελεί πλέον διακριτή τομεακή πολιτική και διαμορφώνεται ένα πλαίσιο προσαρμογής της κοινωνικής, οικονομικής, πολιτικής και πολιτιστικής ζωής στην κατάσταση που σταδιακά διαμορφώνεται. Πρόκειται για μια νέα πραγματικότητα που καλούμαστε όλοι να αντιμετωπίσουμε, προκειμένου να θωρακιστεί το πολιτιστικό μας απόθεμα από την απειλή αυτή που οι προβλέψεις των ειδικών είναι δυσοίωνες.

Το υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, από τον Ιούλιο 2019, αναπτύσσει ένα ευρύ πρόγραμμα δράσεων σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, όπως η συγκρότηση του «Εθνικού Σχεδίου για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς από την κλιματική αλλαγή», που περιλαμβάνει τη σταδιακή διαμόρφωση και εφαρμογή επιμέρους σχεδίων προσαρμογής, ώστε σε μείζονες αρχαιολογικούς χώρους και μνημεία να μετριαστούν οι απειλές της κλιματικής αλλαγής, έως το 2030. Ο σχεδιασμός της εθνικής πολιτιστικής πολιτικής διαμορφώνεται σε τρεις άξονες: Εποπτεία, Πρόληψη, Θεραπεία.

Το ΥΠΠΟΑ συνεργάζεται με επιστημονικούς φορείς, όπως το Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, για την καταγραφή των επιπτώσεων της κλιματικής κρίσης σε μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους – με προτεραιότητα στους εγγεγραμμένους στην UNESCO – και την επίτευξη του χωροχρονικού προσδιορισμού του τετράπτυχου «Εκθεση, Ευαισθησία, Προσαρμοστική ικανότητα, Τρωτότητα», σε συνδυασμό με την εκτίμηση των επιπτώσεων της κρίσης για την κλιματική περίοδο 2020-2050. Στόχος μας είναι η δημιουργία των αναγκαίων συνεργειών, η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης και τεχνογνωσίας και η υλοποίηση καίριων παρεμβάσεων για τη μακροπρόθεσμη διασφάλιση της βιωσιμότητας του εθνικού πολιτιστικού κεφαλαίου.

Παράλληλα, το ΥΠΠΟΑ υλοποιεί έργα πρόληψης και προστασίας από τα έντονα καιρικά φαινόμενα, που πυκνώνουν, σε μείζονες αρχαιολογικούς χώρους, όπως στις Μυκήνες, την Τίρυνθα, την Ακρόπολη των Αθηνών, τη Μονή Δαφνίου, το Δίον, τα Μάλια, τους Φιλίππους, τον Μιστρά, τους Δελφούς.

Η ανθεκτικότητα της πολιτιστικής μας κληρονομιάς απέναντι σε ένα διαρκώς αυξανόμενο εύρος απειλών θα κριθεί σε όλα τα επίπεδα διαμόρφωσης στρατηγικής και σχεδίασης πολιτικών, πρωτίστως σε αυτό της συντονισμένης διεθνούς συνεργατικής δράσης. Δίνοντας έμφαση στις καινοτόμες προσεγγίσεις, όπως αυτές αναδεικνύονται από τη θεωρητική και εφαρμοσμένη επιστημονική έρευνα, την ανταλλαγή πληροφοριών και την τεχνολογία, οφείλουμε να σχεδιάσουμε από κοινού δημόσιες πολιτικές που θα βοηθήσουν τις χώρες και τις κοινωνίες μας να αντιμετωπίσουν επιτυχώς παλαιές και νέες προκλήσεις.

Η δρ Λίνα Μενδώνη είναι υπουργός Πολιτισμού και Αθλητισμού