Η πρώτη σφαίρα

Σαν σήμερα, 3 Δεκεμβρίου, πριν από εβδομήντα οχτώ χρόνια. Σχεδόν ογδόντα. Κυριακή ήταν, σε μία Αθήνα που θα έπρεπε να δονείται από τον θούριο της απελευθέρωσής της. Να γιατροπορεύει τις ορθάνοιχτες πληγές της Κατοχής. Να προσπαθεί να ξαναβρεί τον βηματισμό μίας υποτυπώδους κανονικότητας. Να συντονίζεται με την πανευρωπαϊκή ελπίδα που ανέτειλε ύστερα από την ήττα του ναζισμού, με εκείνο το «ποτέ ξανά» που άρχισαν να σχηματίζουν τα χείλη των ανθρώπων, έστω και ως παυσίλυπο.

Τότε ακριβώς, πριν ακόμη προλάβει καλά καλά να αρθρωθεί το στοίχημα της νέας ζωής, έπεσε η πρώτη σφαίρα. Από το Μέγαρο Παππούδωφ, στη συμβολή της Πανεπιστημίου με τη Βασιλίσσης Σοφίας όπου στεγαζόταν η Αστυνομική Διεύθυνση Αθηνών. Και πού να ήξερε ο επιφανής Κωνσταντινουπολίτης που έχτισε αυτό το κτίριο, τη δεκαετία του 1870, για να δώσει στην πόλη άρωμα ευρωπαϊκής πρωτεύουσας, ότι από εκεί θα ξεκινούσε ένας νέος κύκλος αίματος, μια τραγωδία της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας, ίσως μεγαλύτερη και από τη Μικρασιατική Καταστροφή που, τουλάχιστον, πλούτισε τη χώρα με τα πολιτιστικά «προικιά» των προσφύγων. Και που δεν έκλεισε ούτε με τη λήξη της Μάχης της Αθήνας ούτε με το τέλος του Εμφυλίου ούτε με την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης ούτε μέχρι σήμερα. Εβδομήντα οχτώ χρόνια μετά. Σχεδόν ογδόντα.

Ο απολογισμός εκείνης της ημέρας ήταν 33 νεκροί. Μέχρι τις 6 Ιανουαρίου, οι νεκροί στα Δεκεμβριανά ήταν περισσότεροι από τους νεκρούς στον πόλεμο του 1940-41. Η Ελλάδα που είχε γίνει παράδειγμα ηρωισμού τα προηγούμενα χρόνια, ήταν η μόνη χώρα όπου, μετά τη λήξη του πολέμου, οι πρώην σύμμαχοι συνέχισαν να πολεμούν μεταξύ τους. Πριν από λίγα χρόνια, είχα ρωτήσει, σε μια συνέντευξη, τη Μαρία Ευθυμίου γιατί δεν έχουμε ξεπεράσει τον Εμφύλιο (που, ουσιαστικά, η «πρώτη σφαίρα» του ρίχθηκε στις 3 Δεκεμβρίου του 1944) όπως κατάφεραν οι Ισπανοί. Μου είχε επισημάνει ότι η δική μας περιπέτεια πάτησε πάνω στον προηγούμενο διχασμό βασιλικών και βενιζελικών αλλά είχε αναφερθεί και στα εθνικά χαρακτηριστικά μας. «…Είμαστε επιρρεπείς στα μεγάλα και εύκολα λόγια, στο ακραίο μίσος ή την ακραία αγάπη – συχνά και στα δύο ταυτόχρονα -, δεν είμαστε συνεπείς στις πράξεις που αντιστοιχούν σε αυτό που δηλώνουμε ότι πιστεύουμε. Και, τελικά, πριονίζουμε, με ηδονή μάλιστα, το κλαδί πάνω στο οποίο καθόμαστε».

Εκείνη την ημέρα, ξεκίνησε μια εθνική τραγωδία που δεν μπορούμε ακόμα να τη διαχειριστούμε ως ιστορικό γεγονός παρά μόνο ως θυμική εμπειρία. Κι ας έχουν απομείνει πια ελάχιστοι από τους αυτόπτες μάρτυρές της. Ακόμη κι όταν δεν εργαλειοποιείται συνειδητά, οι όροι, το λεξιλόγιο, τα ονόματα, οι αναφορές μπαινοβγαίνουν συχνά στον καθημερινό μας λόγο. Οσο όμως περισσότερο ξεχειλώνουμε τον Εμφύλιο στο δικό μας παρόν, τόσο υποτιμούμε την ουσία του που, σήμερα, δεν μπορεί να είναι παρά τα διδάγματά του. Μόνο μέσα από αυτά μπορεί να περάσει ως ιστορική παρακαταθήκη και στις επόμενες γενιές. Και πολύ φοβάμαι ότι έως να συμβεί αυτό, εκείνη η πρώτη σφαίρα της 3ης Δεκεμβρίου του 1944 θα εξακολουθεί να σκοτώνει την Ελλάδα.