«Το θέατρο δεν με άφησε ποτέ να πλήξω»

Οταν κάνεις μια δουλειά για εξήντα χρόνια, οποιαδήποτε δουλειά, πολύ περισσότερο όταν πρόκειται για θέατρο, επόμενο είναι ακόμη και τις πιο προσωπικές στιγμές της ζωής σου να τις αισθάνεσαι ταυτισμένες με τη δουλειά σου. Ωστε ακόμη κι όταν αναπολείς, φιλίες, ταξίδια, έρωτες, τίποτε να μην υπάρχει από μόνο του, όπως, για παράδειγμα, αν ήσουν καθηγητής ή εκτελωνιστής, αλλά η δουλειά σου, το θέατρο στη συγκεκριμένη περίπτωση, να μπερδεύεται αξεδιάλυτα με όλα. Πρόκειται για μια «ταύτιση» που έχει το πολύ σοβαρό πλεονέκτημα να κάνει τις αναμνήσεις να δραστηριοποιούνται σε τόσα επίπεδα ώστε ο αναπόφευκτος απολογισμός όπως τον επιχειρεί ο κάθε άνθρωπος να γίνεται πάντα κάτι γλυκό και όσο τούτο είναι δυνατό να κάνει λιγότερο εφιαλτική την προοπτική του θανάτου. Οφείλουμε να ολοκληρώσουμε τις προλογικές αυτές γραμμές γράφοντας πως είναι η παρουσία της Δέσποινας Μπεμπεδέλη που μας τις υπαγόρευσε, μια παρουσία τόσο καταλυτική για την προσφορά της στο θέατρο εξήντα τώρα χρόνια.

Οταν θυμάσαι με τόση ένταση τους δασκάλους σου, αν και έχουν περάσει εξήντα χρόνια από τότε που σε δίδαξαν, σημαίνει πως πρόκειται για δασκάλους που δεν θα πάψουν ποτέ να μνημονεύονται. Και ποτέ να διδάσκουν. Αφού η διδαχή, όταν έχει υπάρξει τόσο καταλυτική, μεταφέρεται ως ένα υπόγειο ρεύμα, όπως μάλιστα το πέρασμα του χρόνου, για να ανθίσταται τόσο σθεναρά, το κάνει ακόμη περισσότερο ορμητικό. «Εχουν περάσει πολλές δεκαετίες από τα γυμνασιακά μου χρόνια, ακόμα όμως θυμάμαι τους καθηγητές μου, τους φιλολόγους, τη διδασκαλία τους στα Αρχαία και Νέα Ελληνικά, το Συντακτικό και τη Γραμματική. Τη μέθοδο που ακολουθούσαν, με τη συμμετοχή όλης της τάξης, για να μας εμπνεύσουν ενθουσιασμό για την υπέροχη γλώσσα μας. Αργότερα, στη Δραματική Σχολή, ο δάσκαλός μου ο Πέλος Κατσέλης μού αποκάλυψε μέσα από το δημοτικό τραγούδι και το ποιητικό θέατρο τη μουσική, τον ρυθμό, την αρμονία της ελληνικής γλώσσας, τον πλούτο των λέξεων και των εννοιών. Ευγνωμονώ τους δασκάλους μου. Σήμερα ακούω και διαβάζω “να περισυνελέξουν τους ναυαγούς”, “επείγοντες καταστάσεις”, με λατινικούς τύπους και ανορθόγραφη γραφή. Το επάγγελμά μου με έχει συνεχώς σε επαφή με την υπέροχη γλώσσα μας. Ποιητές, πεζογράφοι, θεατρικοί συγγραφείς, μεταφραστές, άνθρωποι με βαθιά πνευματικότητα, με σοφία, έγιναν οδηγοί μου μέσα από το έργο τους σε όλη τη μακρά πορεία μου. Με κάποιους από αυτούς συνεργάστηκα και είχα και την τιμή να μου προσφέρουν τη φιλία τους. Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, ο Ζυλ Ντασσέν, ο Γιάννης Βαρβέρης, ο Μάριος Πλωρίτης, ο Αντώνης Σαμαράκης, ο Τίτος Πατρίκιος, ο Κώστας Γεωργουσόπουλος.

Ομως δύο προσωπικότητες καθόρισαν τη στάση μου απέναντι στην τέχνη και τη ζωή μου. Ο Μίκης Θεοδωράκης και ο Κάρολος Κουν. Τον Θεοδωράκη είχα την απίστευτη τύχη να τον γνωρίσω όταν ο Πέλος Κατσέλης σκηνοθέτησε το “Τραγούδι του νεκρού αδελφού” και με ενέταξε στον θίασο. Ο ρόλος μου περιελάμβανε το τραγούδι “Κοιμήσου αγγελούδι μου” σε στίχους του Κώστα Βίρβου και ο Θεοδωράκης μού έδωσε την ευκαιρία να τραγουδώ στις μνημειώδεις συναυλίες του, που εκείνη την ταραγμένη περίοδο 1962-63 ήσαν ένα κοινωνικοπολιτικό φαινόμενο με χιλιάδες κόσμου να κατακλύζει θέατρα και γήπεδα και την αστυνομία σε πλήρη ετοιμότητα. Από το 1962 η πνευματική μου σχέση μαζί του, μέσα από τα γραπτά του και τη μουσική του, κράτησε ως το τέλος του. Ο πολυτάραχος βίος του γεμάτος θριάμβους αλλά και απερίγραπτη οδύνη. Η αντοχή του, οι ιδέες του και τα ιδανικά του, η μουσική του μεγαλοφυΐα, η γενναιότητά του, η ασυμβίβαστη μαχητικότητά του, το αίσθημα της ελευθερίας και της δικαιοσύνης που τον διαπερνούσε ήταν για μένα μάθημα ζωής».

Αν θα συνυπέγραφαν πάρα πολλοί τα όσα λέει η Δέσποινα Μπεμπεδέλη για τον Μίκη Θεοδωράκη, δεν σημαίνει πως τα λεγόμενά της δεν διατηρούν το εντελώς ιδιαίτερο βάρος τους. Οπως ακριβώς συμβαίνει και με τον Κάρολο Κουν. «Για τον Κάρολο Κουν τι να πρωτοθυμηθώ! Τα χρόνια που είχα την ευλογία να είμαι στέλεχος του Θεάτρου Τέχνης, θυμάμαι μια μορφή ιδιοφυή, έναν ποιητή που εξέπεμπε φως και μαγεία. Δεν έχω συναντήσει άλλον άνθρωπο με τόσο φανατική αφοσίωση στο θέατρο. Ηξερε και μπορούσε να βγάλει από τον ηθοποιό – ιδίως τον νέο – ικανότητες που και ο ίδιος δεν φανταζόταν ότι διέθετε. Οι ιερές ώρες για τον Κουν ήταν οι ατέλειωτες ώρες των δοκιμών. Επίμονος, πιεστικός, βασανιστικός, μανιακός με τις πιο μικρές λεπτομέρειες. Ορθιος ανάμεσά μας, αναμαλλιασμένος, να παίζει όλους τους ρόλους σε μια δική του γλώσσα εκτός κειμένου. Οποιος δεν δούλεψε με τον Κάρολο Κουν δεν ξέρει τι σημαίνει πρόβα. Οταν τέλειωνε η πρόβα και εμείς ξέπνοοι πέφταμε στις καρέκλες σωστά πτώματα, ερχόταν κοντά μας ήρεμος, χαμογελαστός, και μας ρωτούσε: “Το καταλάβατε τώρα αυτό που θέλω;”. Ο Κάρολος Κουν ήταν πολλά διαφορετικά πρόσωπα, αλλά όλα ήταν αληθινά.

Τον θυμάμαι με ξεχειλωμένο πουλόβερ και ταλαιπωρημένο παντελόνι να τρώει λαίμαργα και να σκάει στα γέλια με ανέκδοτα. Να μπαίνει στο θέατρο η μητέρα του, μια γηραιά αρχόντισσα, και να σταματάει την πρόβα για να την υποδεχθεί με χειροφίλημα. Τον θυμάμαι σωστό πρίγκιπα με σμόκιν ένδυμα σε μια δεξίωση στο Λονδίνο να συνομιλεί με μέλη της βασιλικής οικογένειας, αβρός, γοητευτικός, με το ποτήρι σαμπάνια στο χέρι, σε άπταιστα αγγλικά. Αλλοτε να χαίρεται σαν παιδί και να δέχεται ντροπαλά και αδέξια ευχές και μικρά δωράκια για τα γενέθλιά του και άλλοτε εξοργισμένος να πετάει ό,τι έβρισκε μπροστά του όταν η πρόβα δεν τον ικανοποιούσε. Κοσμικός και ασκητής, οικείος και απόμακρος, μειλίχιος και θηριώδης, ευαίσθητος και σκληρός, αριστοκράτης και λαϊκός. Αλλά πάντα και αμετακίνητα παθιασμένος, αφοσιωμένος στο όραμά του. Ηταν δάσκαλος! Ισως ο μεγαλύτερος του ελληνικού θεάτρου. Θεωρώ τον εαυτό μου ευλογημένο που μαθήτευσε κοντά του».

55 χρόνια στην Κύπρο
Οταν η Κύπρος συνιστά από μόνη της «θέμα» ώστε επί 24ώρου βάσεως να λειτουργεί αφυπνιστικά για τον οποιονδήποτε ευαίσθητο άνθρωπο, επόμενο είναι να αποτελεί «σημείο αναφοράς» στη συζήτηση με μια καλλιτέχνιδα που ζει σε αυτήν για πενήντα πέντε χρόνια. «Η Κύπρος δοκιμάζεται εδώ και αιώνες από ορδές κατακτητών. Στην πρόσφατη ιστορία της, μετά τον απελευθερωτικό αγώνα του 1955-1959 και την ανεξαρτησία της από την αγγλοκρατία και πριν προλάβει να ανασυγκροτηθεί ως ελεύθερο κράτος, ήρθαν το πραξικόπημα και η τουρκική εισβολή. Ενα τραγικό κεφάλαιο που μένει ακόμη ανοιχτό. Σαράντα οκτώ χρόνια μετά η Κύπρος εξακολουθεί να βρίσκεται υπό τουρκική κατοχή. Θα μπορούσα να το πω παράδοξο αυτό που συμβαίνει στην Κύπρο αυτές τις δεκαετίες σε ό,τι αφορά τις τέχνες και τα γράμματα, αλλά ξέρουμε από την ίδια την παγκόσμια ιστορία ότι σε στιγμές κρίσεων, περισσότερο από τους πολιτικούς και τους διπλωμάτες, ο κόσμος των τεχνών και του πνεύματος είναι εκείνος που κινητοποιείται και μέσα από το έργο του δίνει τη δική του μάχη. Το 1974 ο κυπριακός λαός ρημάχτηκε. Και οι καλλιτέχνες σε μια μαζική κινητοποίηση δημιούργησαν έργα αξιοθαύμαστα. Ποίηση, πεζογραφία, μουσική, εικαστικά, θεατρική συγγραφή. Το θέμα τους είναι ο πόλεμος και οι συνέπειές του. Το όραμά τους η επανένωση του νησιού.

Ως προς το θέατρο πρέπει να πω ότι από το ’74 και μετά έχει παρουσιάσει εξαιρετικές παραγωγές και η φήμη τους πέρασε τα σύνορα του νησιού. Παραστάσεις όπως οι “Μάνα Κουράγιο”, “Ατταλος Γ'”, “Ικέτιδες” έχουν παρουσιαστεί σε Ελλάδα, Ευρώπη και Αμερική και έχουν αποσπάσει ενθουσιαστικές κριτικές. Στην Κύπρο υπάρχουν πολύ σημαντικά θεατρικά σχήματα και οι μεγάλες πόλεις μας έχουν υπέροχα δημοτικά θέατρα. Ο ΘΟΚ, το κρατικό μας θέατρο, έχει τον δικό του προϋπολογισμό που του επιτρέπει να λειτουργεί έως και τέσσερις σκηνές συγχρόνως».

Ωστόσο, όσο υψηλή συνείδηση των πολιτικών και κοινωνικών συμφραζομένων κι αν διατηρεί ένας καλλιτέχνης, ένας ηθοποιός, δεν παύει η τέχνη του να αποτελεί την κύρια, αν όχι και την αποκλειστική έγνοια του. «Από μικρή έβλεπα θέατρο. Οι γονείς μου ήταν παθιασμένοι θεατές. Ημουν δέκα χρονών όταν είδα στο Rex το “Εκτο πάτωμα”. Δεν θυμάμαι πολλά πράγματα. Μόνο μια πανέμορφη νεαρή ηθοποιό και έναν αδυνατούλη άνδρα που έτρεχε πάνω-κάτω σαν κουρδιστό ανθρωπάκι και μια άλλη γυναίκα που ως τώρα, εβδομήντα χρόνια μετά, “ακούω” πώς έλεγε μια φράση κάθε τόσο: “Εγώ στόμα έχω και μιλιά δεν έχω”. Αργότερα έμαθα και τα ονόματά τους: Αννα Συνοδινού, Ντίνος Ηλιόπουλος, Μαρίκα Κοτοπούλη. Είδα στο Εθνικό Θέατρο τη “Μαρία Στιούαρτ” – Βάσω Μανωλίδου, Μαίρη Αρώνη, Γιώργος Παπάς, Αλέκος Αλεξανδράκης. Με την Αλέκα Κατσέλη και τη Χριστίνα Καλογερίκου το “Εγκλημα στο κατσικονήσι”. Είδα τους “Βρικόλακες” με τους Παξινού, Μινωτή, Χατζηαργύρη, Νέζερ. Αυτή η παράσταση καθόρισε και τον επαγγελματικό μου προσανατολισμό. Ηθελα να γίνω καθηγήτρια Γαλλικών. Σπούδαζα τη γλώσσα αλλά όταν είδα την Κατίνα Παξινού στην κυρία Αλβινγκ ένιωσα ότι μου έδειξε έναν άλλο δρόμο. Είδα την “Αννα Φρανκ” στο Θέατρο Μουσούρη με την Αντιγόνη Βαλάκου, την Κυρία Κατερίνα στο θέατρό της. Οταν μπήκα στη Σχολή, έβλεπα όλες τις παραστάσεις του Θεάτρου Τέχνης. Είχα την τύχη να δω όλους τους μεγάλους ηθοποιούς επί σκηνής. Οι νέοι τώρα βλέπουν ελάχιστους ηθοποιούς στις ασπρόμαυρες ταινίες εκείνης της μυθικής εποχής. Προσωπικά τούς είδα και τους απόλαυσα όλους. Τον Μάνο Κατράκη στο Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο. Τον Λογοθετίδη, τον Χορν, τη Λαμπέτη. Τους σπουδαίους θεατρίνους της επιθεώρησης. Μια στρατιά από εκλεκτούς.

Και από όλους κάτι μάθαινα, κάτι έκλεβα από κάθε παράστασή τους, κάθε ρόλο τους, και τα αποθήκευα στη μνήμη μου, μια λαθραία μαθήτρια. Και λίγα χρόνια αργότερα ποιος να μου το έλεγε ότι θα έπαιζα πλάι στον Κατράκη, τον Αλεξανδράκη, τη Ζαβιτσιάνου, τη Βαλάκου, τη Χατζηαργύρη, τον Λαζάνη… ότι θα με σκηνοθετούσαν ο Κουν, ο Γιώργος Σεβαστίκογλου, ο Ντασσέν, ότι θα μου έκαναν κοστούμι ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Γιώργος Βακαλό… Θρύλοι! Αλλες εποχές, με άλλα ήθη, άλλη αισθητική. Υπήρξα πολύ τυχερή…».

Ο απολογισμός
Οταν για εξήντα χρόνια καλλιεργείς μια οποιαδήποτε τέχνη, επόμενο είναι να αισθάνεσαι την εντελώς προσωπική σου ζωή ταυτισμένη μαζί της. «Φέτος στις 15 Οκτωβρίου συμπλήρωσα εξήντα χρόνια υπηρεσίας στο θέατρο. Ηταν στις 15 Οκτωβρίου του 1962 όταν έδωσα την πρώτη μου παράσταση στη λαϊκή όπερα του Μίκη Θεοδωράκη “Το τραγούδι του νεκρού αδελρφού” στο Λαϊκό Θέατρο του Κατράκη. Μια ζωή γεμάτη θέατρο. Είναι σπουδαία τέχνη. Μαγική αλλά σύνθετη και σκληρή. Χρειάζεται τεράστια σωματική, ψυχική, διανοητική ενέργεια, άσκηση, αντοχή, για να καταφέρνεις κάθε φορά να γίνεσαι “ο άλλος”, ο θεατρικός ήρωας, και να επανέρχεσαι στο δικό σου είναι. Είναι δύσκολο αλλά όχι ψυχοφθόρο. Αντίθετα, είναι ένα “επάγγελμα” που διαμορφώνει τον χαρακτήρα σου, τον ψυχικό σου κόσμο, οξύνει το πνεύμα σου, σε κρατά σε διαρκή εγρήγορση. Κάνοντας τον απολογισμό μου λέω πως το θέατρο ομόρφυνε τη ζωή μου. Δεν με άφησε ποτέ να πλήξω και φυσικά ποτέ δεν μετάνιωσα για την επιλογή μου. Επί εξήντα χρόνια είμαι εν δράσει και νιώθω πολύ τυχερή για όσους μού εμπιστεύτηκαν ρόλους ή μου χάρισαν τη φιλία τους. Νιώθω απέραντη συγκίνηση όταν αφουγκράζομαι την αποδοχή του κόσμου γι’ αυτό που τους προσφέρω. Ομως αν το θέατρο μου πρόσφερε πολλές χαρές, την πληρότητα της ζωής μου μού τη χάρισε η οικογένειά μου. Ο,τι μου στέρησε το θέατρο είναι μικρό και ασήμαντο μπροστά στην ευλογία της μητρότητας. Ερωτεύτηκα, παντρεύτηκα, έκανα παιδιά και εγγόνια. Ο κύκλος της ζωής μου ολοκληρώνεται όπως τον ονειρεύτηκα. Δεν ήταν πάντα φωτεινή – φυσικό δεν είναι; Ζω πενήντα πέντε χρόνια στην Κύπρο. Ο πόλεμος σημάδεψε τη ζωή μας. Αλλά προχωρούμε… Είμαι αισιόδοξος άνθρωπος. Η ζωή μου είχε νόημα και ουσία, και έτσι εύχομαι να τελειώσει».