Η ακύρωση του Δυτικού πολιτισμού

Η «κουλτούρα της ακύρωσης» (cancel culture) πλήττει δημόσια πρόσωπα για πράξεις ή δηλώσεις τους που δεν συμβαδίζουν με το «πολιτικώς ορθό». Προκύπτει, όμως, ένα εύλογο ερώτημα: πώς ορίζεται αυτό και από ποιους. Το τελευταίο δεν είναι διόλου αμελητέο, διότι αυτοί που ορίζουν το «πολιτικώς ορθό» είναι τα μέλη μιας συγκεκριμένης ιδεολογικής κοινότητας, η οποία διεκδικεί το μονοπώλιο της κοινωνικής και πολιτιστικής ευαισθησίας. Αυτή την ιδεολογική κοινότητα απαρτίζουν αυτόκλητοι σταυροφόροι της προόδου όπως αυτοί την ορίζουν.

To ζήτημα δεν είναι αν πρέπει ή δεν πρέπει να εκφράζονται τέτοιες ιδέες. Φυσικά και στον πολιτισμό μας η ελευθερία έκφρασης είναι δεδομένη. Το ζήτημα είναι ότι αυτή ακριβώς η ελευθερία έκφρασης αμφισβητείται από τους προαγωγούς της «κουλτούρας ακύρωσης» στην Αμερική και στην Ευρώπη. Αυτή η «κουλτούρα» είναι άκρως επιλεκτική. Δεν στράφηκε κατά της μισανδρίας που εκφράζεται σε βιβλίο της φεμινίστριας Pauline Harmange στη Γαλλία, ενώ θα έκανε πάρτι η «κουλτούρα» αυτή με οποιαδήποτε ενέργεια ή λόγο ενός άντρα που θα έδειχνε μισογυνισμό. Η ίδια επιλεκτικότητα παρατηρείται και στην προσπάθεια αποκαθήλωσης σημαντικών πολιτικών και πνευματικών προσωπικοτήτων στην ιστορία του Δυτικού πολιτισμού. Για παράδειγμα, ο Καρλ Μαρξ δεν έχει στοχοποιηθεί από τους κατηγόρους πολλών άλλων σημαντικών πνευματικών προσωπικοτήτων για τον απροκάλυπτο ρατσισμό και κυρίως τον αντισημιτισμό του. Χαρακτηριστική είναι η αναφορά του στον σύγχρονό του σοσιαλιστή Φέρντιναντ Λασάλ, που είχε εβραϊκή προέλευση, ως «εβραιονέγρο» (jüdische Nigger) σε γράμμα του τον Ιούλιο του 1862 προς τον Φρίντριχ Ενγκελς. Ούτε στηλιτεύτηκε από τους ίδιους κύκλους ο Μαρξ για τις θετικές αναφορές στη βρετανική αποικιοκρατία στην Ινδία όταν αρθρογραφούσε στην αμερικανική εφημερίδα «Herald Tribune» το 1852-1861.

Αντίθετα, ο Βολταίρος έχει κατηγορηθεί για ρατσιστικές δηλώσεις του, με αποτέλεσμα να βανδαλιστεί και στη συνέχεια να αποσυρθεί ο ανδριάντας του από το προαύλιο της Γαλλικής Ακαδημίας. Στην Αμερική βανδαλίστηκαν και αποκαθηλώθηκαν αγάλματα του Χριστόφορου Κολόμβου, του Τζορτζ Ουάσιγκτον, του Τόμας Τζέφερσον και άλλων ιστορικών προσωπικοτήτων, επειδή είχαν αποκτήσει ή είχαν εμπορευθεί δούλους. Κατηγορήθηκαν επίσης για ρατσισμό και μισογυνισμό ο Τζον Λοκ, ο Ιμάνουελ Καντ, ο Χέρμαν Μέλβιλ, ο Γκιστάβ Φλομπέρ, ακόμα και ο Ουίλιαμ Σέξπιρ. Η προσπάθεια ακύρωσής τους εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πολεμικό μέτωπο που αφορά τον πολιτισμό της Δύσης. Κινήματα όπως των «Ιθαγενών της Δημοκρατίας» (Indigènes de la République) στη Γαλλία κατηγορούν τον Δυτικό πολιτισμό ως εγκληματογόνο. Κατηγορείται η Δύση κατ’ αποκλειστικότητα για αποικιακή κατάκτηση και εκμετάλλευση και για έναν πολιτισμό που στηρίχθηκε στην αποικιακή κυριαρχία και τη δουλοκτησία.

Η «κουλτούρα ακύρωσης» του Δυτικού πολιτισμού δεν συνίσταται στην κριτική του αποτίμηση. Είναι μάλλον προσπάθεια αποδόμησης του αφηγήματος του οικουμενισμού της νεωτερικότητας και του Δυτικού πολιτισμού, καθώς και νομιμοποίησης και προαγωγής εναλλακτικών ιδεολογιών, που είναι γεννήματα εθνοτήτων, φυλών και κοινωνικών ομάδων οι οποίες μέχρι σήμερα υπήρξαν δυναστευμένες. Καταλήγει σε μια γενικότερη στάση «εσπεροφοβίας», όπως ονομάζει ο φιλόσοφος Pierre-André Taguieff την αποστροφή για τη Δύση της που εκφράζουν πολλοί ευρωπαίοι διανοούμενοι, οι οποίοι στηρίζουν την «κουλτούρα ακύρωσης» ή την ανέχονται στο όνομα της αυτοκριτικής. Δεν αντιλαμβάνονται ότι προαπαιτούμενο της κριτικής και της αυτοκριτικής είναι η δυνατότητα ορθολογικής συζήτησης, και όχι η αντικατάσταση της αντικειμενικότητας με το συλλογικό βίωμα αδικημένων ομάδων. Και δεν αντιλαμβάνονται ότι το όλο εγχείρημα της ακύρωσης του Δυτικού πολιτισμού αυτοϋπονομεύεται από το γεγονός ότι μόνο στο πλαίσιο του Δυτικού πολιτισμού γίνεται και ενθαρρύνεται η κριτική σε ό,τι έχει πράξει.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών