Θέαμα χωρίς αίσθημα

«Αν ήταν στον κόσμο όλο σήμερα να διάλεγα έναν ψυχικό οδηγό, σίγουρα θα διάλεγα τον Ζορμπά. Γιατί αυτός είχε ό,τι χρειάζεται ένας καλαμαράς για να σωθεί: την πρωτόγονη ματιά, τη δημιουργική αφέλεια, τη σγουράδα του χεριού, τη δροσεράδα της καρδιάς, την παλικαριά να κοροϊδεύει την ίδια του την ψυχή…».

Ετσι προλογίζει ο Νίκος Καζαντζάκης (1883-1957) το μυθιστόρημά του «Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά» (1946), ένα από τα κορυφαία και πιο διάσημα του συγγραφέα. Οσο για τη μεταφορά του στη μεγάλη οθόνη από τον Μιχάλη Κακογιάννη (1964), σημείωσε τεράστια επιτυχία. Η ταινία απέσπασε Οσκαρ (Β’ Γυναικείου Ρόλου), με τη μουσική του «Ζορμπά» διά χειρός του Μίκη Θεοδωράκη και το συρτάκι του Αντονι Κουίν να εξαπλώνονται σε όλα τα μήκη και πλάτη του κόσμου – ένα διεθνές ελληνικό διαβατήριο.

Τι είναι ο «Ζορμπάς»; Ενας συνδυασμός σκέψης – δράσης, πνεύματος – ψυχής, γνώσης – έμπνευσης, όπως εκφράζεται μέσα από το δίδυμο των ηρώων του μυθιστορήματος. Ο ένας θέλει να πάρει από τον άλλον αυτό που δεν έχει – μα πάνω απ’ όλα ο συγγραφέας γοητεύεται από την προσωπικότητα του Ζορμπά, το γνήσιο στοιχείο του, τον πλούσιο ψυχικό του κόσμο, την τρέλα και το πάθος του για τη ζωή.

Ο Γιάννης Κακλέας σκηνοθετεί ένα από τα έργα-σύμβολα της ελληνικής λογοτεχνίας και το μεταφέρει στη σκηνή δίνοντάς του τις διαστάσεις μιας υπερπαραγωγής. Μαζί με τον Γεράσιμο Ευαγγελάτο επεξεργάστηκαν το κείμενο του Καζαντζάκη στερώντας τελικά από τη θεατρική μεταφορά τον εσωτερικό παλμό και τη γλώσσα του συγγραφέα. Η παράσταση, επηρεασμένη από την ταινία του Κακογιάννη, επιχειρεί να μεταφέρει στη σκηνή τη συνάντηση δύο κόσμων, αδυνατώντας ωστόσο να στηρίξει το σύμπαν του Ζορμπά, την ψυχή του.

Ο σκηνοθέτης έριξε το βάρος του στο κομμάτι του θεάματος: Η παράσταση διαθέτει πλούσιο σκηνικό, βίντεο με σκηνές σε φυσικούς τόπους, μπαλέτα που συχνά παραπέμπουν στο Μουλέν Ρουζ και όχι στον κόσμο του ήρωα. Κι αυτό είναι που στέρησε από το τελικό αποτέλεσμα το αίσθημα και το συναίσθημα, αυτή την ανάταση που προσφέρει ο ήρωας, την ελευθερία της σκέψης και της ψυχής που τον ακολουθεί και συνεπαίρνει αναγνώστη και θεατή. Σαν να χάθηκε ο στόχος σε αυτόν τον «Ζορμπά», σαν να μπερδεύτηκε με άλλου είδους ζητούμενα, όψης κυρίως.

Οι ερμηνείες
Ο Γιάννης Στάνκογλου θα μπορούσε να αποτελέσει τον ιδανικό Ζορμπά. Εγκλωβίστηκε όμως κι εκείνος στη σκηνοθετική ματιά του θεάματος, αφήνοντας έξω τις μικρές-μεγάλες λεπτομέρειες του μέσα κόσμου του ήρωά του. Ακόμα και η Ολια Λαζαρίδου που, αν και ανέπτυξε όλες τις πτυχές της θρυλικής φιγούρας της Μαντάμ Ορτάνς, απορροφήθηκε από το φαντασμαγορικό κλίμα. Η προσέγγισή της δεν στερείται συγκίνησης, ενώ η σκηνή που ακολουθεί τον θάνατό της αποτελεί και την πιο έντονη της παράστασης. Ατυχής η επιλογή της Ηλιάνας Μαυρομάτη στον ρόλο της χήρας, αν και ο Κακλέας φαίνεται να ήθελε να αποδοθεί ο ρόλος της ως ξωτικό ή μάγισσα – αταίριαστο πάντως με το ίδιο το έργο. Ο Αιμιλιανός Σταματάκης (συγγραφέας) παρέμεινε στη σκιά, αχνός, θαμπός μέσα στο άχρωμο σχεδόν κοστούμι του.

Μαζί με τις ερμηνείες χάθηκαν τόσο το πνεύμα και το σύμβολο του «Ζορμπά» όσο και οι μεγάλες θεατρικές στιγμές του έργου: η αυτοκτονία του παιδιού, ο θρήνος της μάνας, το «λιντσάρισμα» της χήρας, ακόμα και ο τελευταίος χορός, το ζεϊμπέκικο στην παραλία.

Μαθήματα υποκριτικής για όλους μας…
Εχουν περάσει σχεδόν 25 χρόνια από τότε που ο Βασίλης Παπαβασιλείου μοιράστηκε με το κοινό (1988) την παράσταση «Ζουβέ – Ελβίρα». Η Μάνια Παπαδημητρίου ήταν η Ελβίρα πλάι στον δάσκαλο Ζουβέ, τον ίδιο τον Παπαβασιλείου. Ηταν τόση η επιτυχία εκείνης της «εμπειρίας» για όλους εμάς τότε, γιατί περί θεατρικής εμπειρίας επρόκειτο, που έμεινε βαθιά χαραγμένη μέσα μας.
Το κείμενο βασιζόταν στα πραγματικά μαθήματα του σημαντικού γάλλου σκηνοθέτη, ηθοποιού και δασκάλου Λουί Ζουβέ στη μαθήτριά του Κλαούντια, για τον ρόλο της Ελβίρας από τον «Δον Ζουάν» του Μολιέρου. Παρόντες, στους (βοηθητικούς) ρόλους του Δον Ζουάν και του Σγαναρέλου, δύο ακόμα μαθητές. Ο ίδιος ο Ζουβέ είχε ζητήσει από τη γραμματέα του, τη Σαρλότ Ντελμπό, να καταγράψει όλη αυτή την υποκριτική διαδικασία. Ολα αυτά είχαν συμβεί στο Παρίσι το ’40.
Γύρω στο ’80, μια καθηγήτρια στην Εθνική Σχολή Τέχνης, η Μπριζίτ Ζακ, σκέφτηκε πως τα μαθήματα αυτά ξεπερνούν τα όρια της διδασκαλίας και αγγίζουν μια σκηνική θεατρικότητα. Το πρώτο ανέβασμα ακολούθησαν κι άλλα, κι άλλα, εντός και εκτός Γαλλίας. Και είναι λογικό: υπάρχουν μέσα σε αυτές τις συναντήσεις όλη η θεατρική μαγεία, όλος ο κόπος και ο πόνος του ηθοποιού, όλος ο αγώνας για να κατακτηθεί ο στόχος, όλο το ταξίδι
Γι’ αυτό και έχει ενδιαφέρον να ξαναδούμε τη δύναμη που κρύβουν αυτά τα μαθήματα σήμερα (ενδιαμέσως έχουν ξανανέβει στη χώρα μας). Σε μια εποχή που το θέατρο βρέθηκε αντιμέτωπο με δυσκολίες που δεν είχε φανταστεί – το κλείσιμο των σκηνών λόγω κορωνοΐού και πανδημίας, το κίνημα #MeToo με τις αποκαλύψεις και τις επιπτώσεις του, η υπενθύμιση της αξίας της θεατρικής τέχνης έχει πολλαπλή σημασία.
Στη σκηνή της σχολής και του θεάτρου Πράξη Επτά, στα Εξάρχεια (Βαλτετσίου 45), ο Θοδωρής Γράμψας αναλαμβάνει να σκηνοθετήσει και να παίξει, μαζί με μαθητές του, στο «Ζουβέ – Ελβίρα». Κρατώντας τη βασική συνθήκη, δάσκαλος ο ίδιος και μαθητές του η τριμελής ομάδα των ηθοποιών που συμπληρώνουν τον θίασο – Ανδριανή Κυλάφη, Στέλιος Γιαννακός, Νίκος Παλιούρας (φωτογραφία) – ξεκινούν τα «μαθήματα», στις 25 Νοεμβρίου, και κάθε Παρασκευή-Σάββατο (21.15) και Κυριακή (20.00).