Η ζωή στη Μικρασία πριν την Καταστροφή

Το ημερολόγιο γυρίζει 100 χρόνια πίσω. Στον Νοέμβριο του 1922. Η Αίθουσα Συνεδριάσεων της Παλαιάς Βουλής – όπου σήμερα στεγάζεται το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο – είχε μετατραπεί σε αίθουσα έκτακτου Στρατοδικείου. Στο εδώλιο του κατηγορουμένου βρίσκονταν τρεις πρώην πρωθυπουργοί, πέντε υπουργοί και ένας αρχιστράτηγος, ως υπαίτιοι της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Εναν αιώνα και μία εβδομάδα μετά την έκδοση της καταδικαστικής απόφασης, την ατμόσφαιρα που επικρατούσε στον χώρο αποτυπώνει ένα ασπρόμαυρο φωτογραφικό καρέ της εποχής με τον προεδρεύοντα υποστράτηγο Αλέξανδρο Οθωναίο στην έδρα και μπροστά του το Ευαγγέλιο στο οποίο ορκίζονταν οι μάρτυρες. Και μια διαφορετική – πιο ανθρώπινη διάσταση των γεμάτων αγωνία και τραγικότητα στιγμών – αποδίδουν τα πρωτότυπα σχέδια του Περικλή Βυζάντιου, τα οποία σχεδίασε ως αυτόπτης μάρτυρας της δίκης και δημοσιεύονταν καθημερινά τις ημέρες εκείνες στην εφημερίδα «Ελεύθερος Τύπος». Τα περίπου 40 σχέδια και το στιγμιότυπο του Στρατοδικείου μαζί με δελτία εισόδου στις συνεδριάσεις του δεν είναι παρά μερικά μόνο από τα 100 και πλέον φωτογραφικά τεκμήρια, έγγραφα και αντικείμενα από τις συλλογές του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου, πλαισιωμένα από μαρτυρίες, αποσπάσματα ημερολογίων και δημοσιεύματα του Τύπου που συνθέτουν το πρώτο μέρος της έκθεσης «Από τη Μεγάλη στη Σύγχρονη Ελλάδα», η οποία εστιάζει στα γεγονότα της Μικρασιατικής Εκστρατείας τα οποία και οδήγησαν στην παγίωση των ελληνικών συνόρων. Το δεύτερο μέρος, που θα ακολουθήσει τον Οκτώβριο του 2023, αφορά τις μετακινήσεις και τις προσφυγικές ροές που διαμόρφωσαν την πληθυσμιακή ταυτότητα της σύγχρονης Ελλάδας.

Ανάμεσα στα τεκμήρια που ξεχωρίζουν – σύμφωνα με τις επιμελήτριες της έκθεσης Ιφιγένεια Βογιατζή, Νατάσα Καστρίτη, Ρεγγίνα Κατσιμάρδου και Νίκη Μαρκασιώτη – είναι μια μυστική έκθεση που εστάλη στον έκπτωτο βασιλιά Κωνσταντίνο στην εξορία και η οποία εκτίθεται για πρώτη φορά. Στις σελίδες της περιγράφεται το κλίμα που επικρατούσε τις ημέρες της δίκης ανάμεσα στους κρατούμενους υποδίκους, τις τελευταίες τους στιγμές και την εκτέλεσή τους. Το χειρόγραφο αποδίδεται στον οικονομολόγο, πολιτικό και εκδότη της εφημερίδας «Πρωία» Γεώργιο Πεσμαζόγλου, εξέχον στέλεχος του αντιβενιζελικού χώρου και αυτόπτη μάρτυρα της εκτέλεσης, και προέρχεται από το Πολιτιστικό και Ιστορικό Αρχείο της οικογένειας Πετραλιά. Ενα ανέκδοτο ημερολόγιο εκστρατείας που ανήκε στον στρατιώτη Αθανάσιο Οικονόμου, ο οποίος υπηρέτησε από το 1919 έως το 1923 και βρέθηκε στο μέτωπο της Ανατολικής Θράκης και στη Μικρά Ασία. Το κάλυμμα ενός κρεβατιού από την Προύσα (19ος αι.), το οποίο διασώθηκε από ελληνικό σπίτι κατά την υποχώρηση του Ελληνικού Στρατού, από τον στρατιώτη Γεώργιο Φράγκο, το 1922, καθώς και ένα γιλέκο από τη Μικρά Ασία, το οποίο βρέθηκε από τον στρατιώτη Ευστάθιο Ν. Μαλλούχο, κατά την προέλαση του Ελληνικού Στρατού στον Σαγγάριο, κοντά στο Εσκί Σεχίρ.

Περιήγηση στη Σμύρνη

Ο μίτος της έκθεσης δεν ξεκινά όμως από τα γεγονότα της Καταστροφής, αλλά με ενδυμασίες και αντικείμενα καθημερινής χρήσης από τις περιοχές όπου άνθησε ο Ελληνισμός στη Μικρά Ασία και στην Ανατολική Θράκη και με έναν διαδραστικό ψηφιακό χάρτη, βασισμένο σε έναν πολεοδομικό χάρτη της Σμύρνης των αρχών του 20ού αι., που επιτρέπει στον επισκέπτη να περιηγηθεί στις συνοικίες της πόλης και να αντλήσει πληροφορίες για τα εμβληματικά της κτίρια πριν από τη μεγάλη πυρκαγιά του 1922. Στη δεύτερη ενότητα φωτογραφίες, ημερολόγια και επιστολές αφηγούνται την ελληνική παρουσία στη Μικρά Ασία και τα γεγονότα της Εκστρατείας, μέχρι την υποχώρηση του Ελληνικού Στρατού και την καταστροφή, ενώ σε μια ειδική κατασκευή εκτίθενται 42 φωτογραφίες πεσόντων της Εκστρατείας, φόρος τιμής στους δεκάδες χιλιάδες νεκρούς που σκοτώθηκαν στα πεδία της μάχης.

Η τελευταία ενότητα δεν φιλοξενείται όπως οι δύο πρώτες στον ανακαινισμένο χώρο υποδοχής του Μουσείου αλλά στην Αίθουσα Συνεδριάσεων της Παλαιάς Βουλής, καθώς εκεί διαδραματίστηκε το τελευταίο κεφάλαιο της Εκστρατείας, η Δίκη των Εξι. Ντοκουμέντα από τη δίκη συνυπάρχουν με τεκμήρια από τις τελευταίες ημέρες πριν από την Καταστροφή, αναφορές στο κύμα προσφύγων που δημιούργησε η κατάρρευση του μετώπου αλλά και στη Συνθήκη της Λωζάννης (24 Ιουλίου 1923), η οποία σήμανε το τέλος της Μεγάλης Ιδέας.