Η απαξίωση της αρχιτεκτονικής του δημόσιου χώρου

Επέστρεφα σπίτι, αργά το βράδυ τον Οκτώβρη του 1987, οδηγώντας μηχανικά στη λεωφόρο Κηφισίας, και αίφνης αντίκρισα μπροστά μου μια πρωτοφανή φωτεινή εικόνα, μέσα στην υποφωτισμένη πόλη της Αθήνας.

Αρχισα να εισχωρώ στον νέο ανισόπεδο κόμβο της Κατεχάκη, που μόλις είχε δοθεί στην κυκλοφορία, και δεν πίστευα αυτό που έβλεπα. Συνηθισμένος από τις αντίστοιχες αδιάφορες πλευρικές επιφάνειες των κόμβων, νόμιζα πως βρισκόμουν σε μια άλλη χώρα αντικρίζοντας τις ανάγλυφες γλυπτικές επεξεργασίες, που απέδιδαν την εικόνα μιας δομής και όχι ενός μονότονου ενιαίου υλικού.

Ενδιαφέρουσες χαράξεις, ίχνη στύλων και επιστυλίων, εσοχές και ταμπλάδες με τα ελληνικά μας χρώματα, το βαθύ μπλε λουλακί, το χοντροκόκκινο και την ώχρα που παραπέμπουν στον Κόντογλου και τον Εγγονόπουλο. Ενα γραμμικό αμφίπλευρο έργο τέχνης, λαμπερό και αναπάντεχο.

Ενιωσα μια αίσθηση χαράς και ικανοποίησης ότι κάτι επιτέλους αλλάζει σε αυτή την πόλη, και μια αίσθηση αισιοδοξίας που την είχα ανάγκη τότε σαν νέος αρχιτέκτονας, θέλοντας να ελπίζω ότι κάτι πάει να γίνει και για τον δημόσιο χώρο αυτού του τόπου.

Κοιτώντας ψηλά αντίκρισα το αποκορύφωμα αυτής της αρχιτεκτονικής χειρονομίας: τα επεξεργασμένα μέτωπα και την οροφή της ανισόπεδης, με αμέτρητα φωτιστικά σώματα που αναδείκνυαν το έργο και με ανάγλυφες χαράξεις που εμπεριείχαν τη δυναμική της κίνησης, με γραμμικά σχήματα συνεχή και χρώματα αισιοδοξίας.

Γρήγορα έμαθα ότι πρόκειται για μια σπάνια πρωτοβουλία ενός «ευαίσθητου» εργολάβου, του Νίκου Χουβαρδά, ο οποίος «πήρε» το έργο στην τότε δημοπρασία και προς τιμήν του, εις βάρος του κέρδους, αντί να ακολουθήσει την πεπατημένη των δημόσιων έργων, με την υπάρχουσα μελέτη, αναζήτησε το ζεύγος Δημήτρη και Σουζάνας Αντωνακάκη, επισκέφθηκε το γραφείο τους, το γνωστό «Εργαστήριο 66», και τους ανέθεσε την αρχιτεκτονική μελέτη, την οποία υλοποίησε ακολουθώντας πιστά τις οδηγίες και τις χρωματικές επιλογές της αείμνηστης Σουζάνας Αντωνακάκη.

Εκτοτε στα 35 χρόνια που μεσολάβησαν, περνάω συχνά και παρακολουθώ το έργο αυτό, να γερνάει χωρίς καμιά συντήρηση ή καθαρισμό, υποφωτισμένο, με ελάχιστα φωτιστικά σώματα να λειτουργούν, σε πλήρη εγκατάλειψη, και να αντέχει στον χρόνο, ακόμη και με τα γκραφίτι που έχει δεχθεί.

Πολλά από αυτά μάλιστα σεβάστηκαν τις επιφάνειες και άφησαν μέρος τους να διατηρείται, συμμετέχοντας στην ιστορία αυτού του ξεχωριστού αστικού τοπίου.

Βρέθηκα τελικά συμφιλιωμένος με την κακοδαιμονία της εγκατάλειψης που μας κατατρέχει για τον δημόσιο χώρο. Αισθάνομαι ότι υποτιμούν τη νοημοσύνη μας με συνεχείς υποσχέσεις, φωτορεαλιστικές απεικονίσεις που δεν πραγματοποιούνται, με βαμμένες ακόμη ασφάλτους και παραμένουσες ζαρντινιέρες, σκαμμένες επιφάνειες, πρόχειρες συντηρήσεις και συνεχείς αλλοιώσεις στην καρδιά της πρωτεύουσας και όχι μόνο.

Πρόσφατα, ξαναβρέθηκα μια άλλη νύχτα οδηγώντας όπως τότε, στην ίδια θέση, στον ίδιο υποφωτισμένο ακόμη χώρο, αλλά αυτή τη φορά με όλες τις επιφάνειές του βαμμένες με ένα πένθιμο, μελαγχολικό και αδιάφορο γκρι, αυτό του «δημοσίου», που ήρθε και κάλυψε και ισοπέδωσε το έργο, διέγραψε οριστικά τις μνήμες μας και την ιστορία του.

Απογοητεύτηκα, άρχισα να αναζητώ παλιές φωτογραφίες του έργου, και αναρωτήθηκα πώς και αυτή τη φορά αγνοούνται οι μελετητές και απαξιώνονται επώνυμες ξεχωριστές αρχιτεκτονικές χειρονομίες στην πόλη. Οταν μάλιστα και μετά την καταστροφή και της πλατείας Κολωνακίου, αντί να τιμήσουμε την αείμνηστη Σουζάνα Αντωνακάκη, που άφησε ένα ακόμη σημαντικό έργο στην πόλη, και να ζητηθεί από τον σύντροφό της Δημήτρη να συμβάλει στην αποκατάσταση των χρωμάτων του κόμβου, όπως κάνουν όλοι οι ιδιοκτήτες των έργων τους που τους τιμούν, η πολιτεία αυθαιρετεί και συνεχίζει την αδιάφορη και απαξιωτική της λογική, χωρίς να σέβεται την αρχιτεκτονική δημιουργία.

Ζούμε σε μια παράξενη εποχή, που με κάνει απαισιόδοξο σε σχέση με τον τρόπο αντιμετώπισης υφιστάμενων έργων αρχιτεκτονικής, ιδιαίτερα μάλιστα επωνύμων συναδέλφων με σημαντικό έργο, που άλλοτε δεν συντηρούνται και άλλοτε καταστρέφονται ή αλλοιώνονται αλλάζοντας τη χρήση τους, ιδιαίτερα μάλιστα σε μια εποχή υπέρμετρης τουριστικοποίησης. Εργα που έχουν μια ταυτότητα και κοσμούν την πόλη.

Και ας μην προφασιζόμαστε ότι υπάρχει κίνδυνος για επέμβαση των γραφιτάδων. Υπάρχει άλλωστε και η τεχνολογία για τον όποιο έλεγχο. Πιστεύω ακόμη ότι αν μετά από κάθε υποδειγματική αποκατάσταση υπήρχε η κατάλληλη δημοσιότητα, παράλληλα και με μια νέα τελετή εγκαινίων, και την ένταξη τιμητικής πλακέτας με το όνομα των δημιουργών, εκτιμώ ότι οι «ευαίσθητοι» γραφιτάδες θα το σεβαστούν. Και έστω αν κάποιος θα επέμβει, δεν είναι δύσκολο να υπάρχει μια άμεση αποκατάσταση από την πολιτεία που οφείλει να προστατεύει τον πολιτισμό μας. Μικρό το κόστος σε σχέση με όλα όσα έχουν σπαταληθεί.